– «Мәңгілік Ел» идеясына қалай қарайсыз? Ұлттық идея бола ала ма?

– Алғаш рет «Мәңгі Ел» идеясы Шығыс Түрік қағанаты әскерінің бас қолбасшысы Күлтегінге бағышталған бітіктаста жария етілген. Күлтегін ескерткішіндегі жазудың сол жақ бетінде: «Мәңгі ел тұтып отырар ең» деп айтылған. Тура осы сөздер Білге қаған ескерткішінің оң жақ бетінде қайталанған. Ескерткіште «мәңгі ел», яғни, түркі мемлекетінің бас ордасымен бірге айтылған.

Белгілі бір дәрежеде «мәңгі» сөзі мен «ел» атауының мән-мағынасында сәйкестік аңғарылады. Мысалы, қазақта бұрыннан айтылып жүрген «Ел болайын десең…» деген аталы сөз бар. Бұл сөзді тереңінен ойлап қараса: «тұрақты» немесе «мәңгіге» ел-жұрт болайын десең… деген түсінікті аңғаруға болады. Мысалы, Күлтегінмен замандас үш қағанның ақылшысы, кей жорықтарда қолбасшы да болған Тоныкөк бітіктасында «ел де ел болды» деген тіркесінде «ел» сөзінің қайталануы елдің мәңгілік болуын меңзейді. Тіпті Абылай хан дүниеден озарында Бұқар жыраумен қоштасып жатып: «Қанша жыл өмір сүріп, жасағанымнан не пайда, қазақтың арқасын тамға, аузын нанға сүйегенім жоқ, бұл бір. Ақбоз аттың құнын ер құнына теңегенім жоқ. Мылтығымның құнын екі ердің құны дегенім жоқ, ұста мен етікшінің құнын қыз құнымен бір бәс қылып, жарты құн дегізіп кесім кестіргенім жоқ, мұным үш. Осы арманым бойымда кетті» деген екен. Абылайдың осы үш арманының ар жағында үлкен философиялық ой, даналық тұжырым бар. Бұл оның қазақтың басын біріктірсем, яғни «Мәңгілік Ел» етсем, ел болашағын тереңнен ойлағанын көрсетеді. Біз бәріміз қазақстандық екенімізді түсінуіміз керек. Біздің басты құндылығымыз – осы. Бірлікті нығайту – Президент айтқан «Мәңгілік Ел» идеясының айналасына топтасу бағытындағы қажетті қадам. Әрқайсымыз жиырма бес жылда иеленген Тәуелсіздігімізді мәңгілік етуге жауапты екенімізді сезінуге тиіспіз. Қуатты мемлекет құру мүмкіндігі бір-ақ рет беріледі, мүмкін жүз емес, мың жылда бірақ рет. Біз осы мүмкіндікті барынша пайдалануымыз керек.

– Елбасы тарихи фильмдер түсірудің патриоттық тәрбиеге ықпалдылығы жөнінде жиі айтып жүр. Алайда, тарихи фильмде жоңғарлармен арадағы қырғынды төңіректей беретініміз рас. Тарихшы ретінде бұған сіз не айтасыз?

– Ел тарихы ЖОО-да, мектептерде өз деңгейінде насихатталып жатыр деп ойлайсыз ба?

– Бұл әлі түйінді мәселе. «Мәңгілік Елдің» шығу тарихы түрік қағандығынан, Күлтегіннен басталады. Осы атауды жастарға, жоғары оқу орындарындағы білім алушы студенттерге кеңінен насихаттаса қандай?! Бұрын ЖОО-да тарих мамандығынан басқа мамандықтарда да Қазақ елінің тарихы ежелгі дәуірден басталатын. Қазір оқу бағдарламасы өзгерді. Жоғары оқу орындарының тарих мамандығынан басқа мамандықтарда 20 ғасырдың басынан, яғни 1900 жылдан бастап Қазақ тарихы оқытылады. Тарихшы ретінде бұл менің көңіліме қонбайды. Жастарға патриоттық тәрбие беруде, ұлттық сананы қалыптастыруға бұл жеткіліксіз. Елбасы айтқандай «Тарихты білмей, тарихи сана қалыптаспайды. Қ.Нұрғабыл.

«85 жыл ішінде оңтүстік облыс соғыс жылдарындағы небір қиын-қысталаңды, ғасырға бергісіз тарихи сәттерді де бастан өткерді. Қандай жағдай болмасын, даму биігінен түскен жоқ. Әсіресе, еліміз Тәуелсіздік тұғырына шыққалы бұл өңірдің экономикасы да, әлеуеті де қарыштап өсті»- дейді тарихшы Момбек Әбдіәкім.

Шарбану Динасилова, Пушкин атындағы кітапхана директоры: Бүгінде облысымыз – Қазақстанның бір бүйірін тіреген, әл-ауқат таразысында салмағы басым, халқының рухы биік өнегелі өңір. Шыбық ексе, шынар өсетін топырағының өзі береке бұл жердің.  Қасиетті мекеннің әрбір тұрғыны дәл осында тұратынын мақтанышпен айтады.

А. Әшірхан            

– Оңтүстік Қазақстан – қазақылықтың қаймағы бұзылмаған өлке. Бұл – абыздар мен әулиелердің қасиеті дарыған, Қожа Ахмет Яссауи мен Әл-Фарабидің ізі қалған, көне мәдени мұраға бай киелі жер. Қазір бұл өңірде бүкіл ел халқының 16%-ы тұрады, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Қазақстан Президенті оңтүстік өңірдің тарихын тұтас Қазақстанның тарихы деуге болатынын атап өтті.

– Оңтүстік Қазақстан облысының өзінде 800-ден астам тарихи-мәдени ескерткіш бар. Әлемге әйгілі жәдігерлеріміздің көпшілігі осында. Түркістан, Отырар, Сайрам, Сауран қалалары, Қожа Ахмет Яссауи, Арыстан баб кесенелері – біздің мақтанышымыз. Осындағы әрбір төбе мен қырқаның, өзен мен көлдің аттары – тұнып тұрған тарих. Мәртөбе, Күлтөбе және Ордабасы – халқымыздың сақталуына әсер еткен қазақтың бірлігі мен тұтастығының қасиетті символы. Біз осының бәрін ұрпақтың санасына сіңіруіміз керек. Жастарды патриотизмге, отаншылдыққа, туған жерді сүюге баулу қажет, – деді Мемлекет басшысы.

Нұрсұлтан Назарбаев елде үштілділікті толыққанды енгізудің өзектілігіне тағы да тоқталып, әліпбиді ауыстыруға қатысты күмәнді сейілтті.

– Ағылшын тілін оқытуды жандандыру қажет, ол іскерлік ортаның барлық саласында қолданылатын болады. Бұл – заман талабы, тек бізге байланысты емес, – деді Елбасы.

Кездесу барысында Қазақстан Президенті облыстың дамуындағы бірқатар проблемалық мәселелерге тоқталды.

– Бұл өңір әлі де дотациялы аумақ болып отыр. Облыс бюджетінде өткен жылы меншік табыстары небәрі бестен бір бөлікті құрады. Республикалық бюджеттен келіп түсетін түсімдер 80 пайыздан асты. Бюджетке түсетін салмақты азайту, меншік табыстарының үлесін ұлғайту жөнінде шара қабылданбай отыр, – деді Мемлекет басшысы.

Елбасы бизнеске әрдайым қолдау көрсету қажет екеніне назар аударды.

– Биылғы жолдауда бизнес ортасының жағдайын жақсарту жөнінде шаралар әзірлеуді тапсырдым. Қосымша жер учаскесін бөлу, жалға беру мерзімін ұзарту, оны пайдалану мақсатын өзгерту туралы рұқсат алу құжаттарын қарастыру мерзімінің ұзақтығына байланысты мәселелерді шешу керек. Бұл рәсімдерді жария түрде жүзеге асырып, қағазбастылыққа салынуға жол бермеген жөн. Кәсіпкерлікті дамыту қаржылық тұрақтылықты сақтап, өңірдің өз-өзін қамтамасыз ету қабілетін арттыратын маңызды тетікке айналуға тиіс, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Сонымен бірге Қазақстан Президенті инвестиция тарту бағытында жүйелі шаралар қабылдау қажеттігін атап өтті.

– 2016 жылдың қорытындысы бойынша жалпы инвестиция көлемі төмендеген. Өңірде ауыл шаруашылығын, өңдеу өнеркәсібін, туризмді дамытуға барлық мүмкіндік бар, – деді Мемлекет басшысы.

Қазақстан Президенті өңірдің туристік әлеуетін дамытудың маңыздылығына арнайы тоқталды.

– Мен «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаламда «Қазақстанның қасиетті рухани құндылықтары» жобасын әзірлеуді тапсырдым. Бұл орайда біз Қазақстанның мәдени және тарихи мұрасын негізге алуымыз керек. Оңтүстік Қазақстан облысы қайталанбас әрі бүлінбеген табиғи және ірі мәдени-тарихи құндылықтары бар орасан зор туристік әлеуетке ие. Сондықтан тиімділігі жоғары және бәсекеге қабілетті туристік инфрақұрылым түзу керек, – деді Мемлекет басшысы.

Қазақстан Президенті халықты, соның ішінде жастарды жұмыспен қамтуды жақсарту үшін түбегейлі шаралар қабылдау қажеттігін атап өтті.

– Беделді жоғары оқу орнын бітіру әрдайым маңызды бола бермейді. Ең бастысы – еңбек нарығында сұраныс бар мамандыққа ие болу. Бұл, әсіресе, ақпараттық технологиялар, өндірісті цифрландыру және компьютерлендіру дәуірінде өзекті болмақ. Таяу болашақта қазіргі мамандықтардың 50%-на сұраныс болмайды. Сондықтан уақыт талабына сай болу керек, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Осы орайда, Қазақстан Президенті тұрғындарды еңбек ресурсы көп өңірден жұмыс күші жетіспейтін өңірге көшіру жөніндегі бағдарлама бар екенін еске салды.

– Бағдарлама сіздердің де облыстарыңызда қолданылады. Мен сіздердің еңбекқор халық екендеріңізді жақсы білемін. Солтүстік, шығыс өңірлерге қоныс аударып, еліміздің дамуы мен болашағына зор үлес қосып келесіздер. Осы бағыттағы жұмысты жалғастыру керек. Облыс әкіміне Үкіметпен бірлесіп, халықты жұмыспен қамту және оны қоныстандыру деңгейін арттыру жөнінде шаралар қабылдауды тапсырамын, – деді Мемлекет басшысы.

Қазақстан Президенті облыста құрылыс, фармацевтика және көлік-логистика кластерлері қалыптасып, жеңіл өнеркәсіп саласындағы  кәсіпорындар дамып келе жатқанын атап өтті.

– Өңірдің ерекшелігін ескеріп, Үшінші жаңғыру жағдайында ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеу ісін, өңдеу өнеркәсібінің экспорттық өндірістерін дамыту қажет. Жаңа өсім нүктелерін – тірек жобаларды алдымен облыс орталығында дамыту керек, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы өңірдің ауыл шаруашылығы саласындағы әлеуетін іске асырудың маңыздылығын атап өтті.

– Агроөнеркәсіп кешенін дамыту бағдарламасының мүмкіндіктерін толық пайдалана білу керек. Ең басты бағыттар – ауыл шаруашылығы өнімінің шығымдылығын арттыру, отандық тауар өндірушілерді қолдау, заманауи агротехниканы қолдану, – деді Қазақстан Президенті.

Оңтүстікқазақстандықтар Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласындағы ой-пікірлерін толық қолдайтындықтарын айтып, Нұрсұлтан Назарбаевқа өңірге деген қамқорлығы үшін ризашылықтарын білдірді.

Сондай-ақ, кездесу аясында Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі Ж.Түймебаев облыстың әлеуметтік-экономикалық ахуалы және оны дамыту перспективалары туралы баяндады.

Кездесу соңында Мемлекет басшысы қатысушыларға зор табыс және береке-бірлік тіледі.

Ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығы мен 1 желтоқсан – ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай, ұйымдастырылған аламан айтыста елдің белесті жиырма бес жыл ішіндегі толағай табыстары мен жетістіктері әдемі ұйқастарқа құрылып, көтерілген келелі мәселелер, қыз бен жігіттің әзіл айтысы айтыс сүйер көрерменге айрықша көңіл-күй, рухани серпіліс сыйлады.

Азулы ақындардың кешегі тартысынан – І кезеңінен ақтық аламанға суырылып шыққан 5 жұп, яғни, 10 ақын – Қажымұқан Абзалов (ОҚО) пен Қанат Мырзахан (Жамбыл облысы), Жандарбек Наушабеков (ОҚО) пен Арзыгүл Қайымбекқызы (Қытай Халық Республикасы), Анар Жаппарқұлова (ОҚО) мен Сырым Әуесхан (Астана қаласы), Нұрлыбек Мейірманов (ОҚО) пен Тұрар Тілеулиев (ОҚО), Біржан Байтуов (ОҚО) пен Жандарбек Бұлғақовтар (Астана қаласы) әдемі айтыс жасап, көрерменнің делебезін қоздырды.

Аламан доданың марапаттау рәсімінде сөз алған облыс әкімі Ж.Түймебаев облысымыздағы мәдениет саласына қатысты атқарылған жұмыстардың барысын баяндай келе қазақтың төл өнері – айтыстың алаштың баласы үшін орны бөлек екенін жеткізді.

«Айтыс өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілуі Қазақ елі үшін үлкен мәртебе. Осындай баға жетпес, теңдесі жоқ сөз сайысы біздің Оңтүстікте жыл сайын дәстүрлі түрде өткізіліп келеді. Міне, бүгінгі өткізіліп отырған республикалық ақындар айтысы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне және Тәуелсіздігіміздің 25 жылдығына арналып отыр. Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев тәуелсіз елімізде мәдениеттің, ұлттық өнеріміз бен дәстүр-салттарымыздың өсіп-өркендеуін үнемі назарда ұстап келе жатқаны баршамызға аян. Бүгінгі өткізіліп жатқан ақындар айтысы осының айғағы», — деді Ж.Түймебаев.

Мұнан соң, екі күнге ұласқан жыр додасының жеңімпаздарын марапаттау рәсімі басталды. Атап айтқанда, аламан айтыстың бас жүлдесін оңтүстікқазақстандық Анар Жаппарқұлова ұтып алып, жеңімпазға Renault Sandero джипі табыс етілді. Жүлделі І орынға астаналық Жандарбек Бұлғақов лайықты деп танылып, оған Lada Granta теміртұлпары сыйланса, ІІ орын Оңтүстіктің намысын қорғаған Тұрар Тілеулиевке бұйырып, Nexia Sohc жеңіл көлігінің кілті табыс етілді. Ал жүлделі ІІІ орынды Қажымұқан Абзалов (ОҚО) иеленіп, оған 1,5 млн. теңге көлемінде қаржылай сыйлық берілді.

ОҚО әкімінің баспасөз қызметі 

 Жазушы Мархабат Байғұт биылғы көктемде ғұлама ғалым, айтулы Абайтанушы Мекемтас Мырзахметұлы туралы «Іштарлық пен құштарлық» атты хикаят-эссе жазып бітірген болатын. Деректі дүниеде «Кіші күншілдік», «Ірі іштарлық», «Империялық іштарлық», «Құмар қыздың құштарлығы», «Құштарлыққа құштарлық», «Құнанбайұлына құштарлық» сияқты, басқа да бірқатар бөлімдер бар. Бүгін біз осы хикаят-эссенің аз ғана үзіндісін жариялап отырмыз. 

Майтөбеде туыпты. Кәдімгі. Қаратауыңыз бен Алатауыңыздың түйіскен төрінде. Түркібасы әулиенің қос өркеші көрініп тұратын Ұмайтөбе – Майтөбенің текше-тепсеңінде. Ақсу-Жабағылының Ұрбұлақ-Дәубаба, Сазтөбе-Машат шатқалдарына ұласып жататын жайсаң жота-жонастары қалқасында. Қарасу бұлағы қайнап шығатын шырайы мен шұрайы қосыла өрілген құнарлы топырақта.

Ата-бабалары он жетінші ғасырда Алатаудың Ақсу-Көксуын, Жуалының қырғызға қарата биіктейтін аңғар-атыраптарын жайлап отырған жерінен Шақпақ асып, Түркібасы өңіріне қоныс аударған. Алты арыс Құлидың төрт атасы Түркібасыға келген. Екеуі Жуалының Тәңіртау жағындағы жайлаулар мен қыстауларда қалған. Жалпы Жуалы-Түркібасы, Ақсу-Жабағылы – Тәңіртаудың құт қойнаулары бұлардың атамекендері ғой.

Төрт арыстың біреуі Түктібайдың әулеттері әуелден-ақ аң аулаған. Атақты мергендер шыққан. Мергендерімен қатар зергерлері де аз болмаған. Мырзахметтейін мырза жігітіңізге һәм зергерлігіңіз жеті атадан жетіп қонған. Әсіресе, ат әбзелдерін, ерекше ер-тұрманды шебер жасайды екен. Бұларға қоса білезік пен сақина, сырға мен шолпы дейсіз бе, бәр-бәрін бәдіздей білген. Зергерлігі, ұсталығы, молдалығы қосыла келе қазақ қатты сыйлайтын азаматқа айналған.

Мырзахметіңіз екі әйел алған. Әкесі Рысбек жалғыз бопты. Мырзахмет те жалғыз. Ұлдан. Рекең ұлымның ұлдары көбірек болсын десе керек. Екі келінді болмақты қалаған. Тілеген. Септескен.

Мырзекеңнің бірінші әйелінен балалар көп болған. Ашаршылықта азайған. Бірқаншасы қуғын-сүргінге ұшыраған. Қамалған. Айдалған. Қайтпаған. Жалғыз Ордабек қалған. Ол дағы зергерлікпен, ұсталықпен айналысқан. Түркістанда педучилище тәмәмдаған. Бірақ мұғалімдік жұмысқа зауқы тартпаған. НКВД, КГБ-ларыңыз соңына түсіп, күн көрсетпеген. Мұғалім болсам, бетерден де бетерленіп, бекерге күйіп кетермін деген. Қырсығып, қырыққа дейін үйленбеген. Туған-туыстары түгел жабылып, зорлап жүріп әзер аяқтандырған. Үш қыз, үш ұлы өсіп-өнген.

Бүгінде бір ұлы Темірхан Ордабеков – талантты суретші. Қазақтың қадірменді қылқалам шебері. Талай-талай елдерде туындыларының көрмесі өткен, өнер тарланына айналған дарын иесі.

Мекемтасыңыз Мырзахметіңіздің екінші әйелі Зәуреден туыпты. Ойхой, Зәуредейін сұлуыңыздың зәузаттары тектілердентұғын. Атасы – атақ-даңқы алысқа кеткен, алашыңызға жайылған аймүйіз Батырбек датқаңыз. Әкесі Сейдалы би – сол даңқты датқаның немересі.

Зәуредейін заттылардың ұрпағы зерделі зергеріңіз Мырзахметтен бірнешелеп ұл тапқан. Қылша дертінен қырылған. Зәрезаптанған Зәуре ана еркеккіндік перзенттерінен қайта-қайта айырыла берген соң зар еңіреп: «Мырзеке, мұның атын Мекемтас қойсақ қайтеді?» – деген. Мырзахметіңіз өзі соққан темір төске болат балғасын бір ұрып: «Бопты. Болсын», – деп, азан шақырып, есімін еншілеген. Тәңіртауға қарап: «Мекемтас! Мекемтас! Мекемтас!» деген. Тас Мекем көкеміздің туу тауарихы шамамен осындай.

Ұлдары шетінен шетінеп кете бергенмен, Мекемтастың алдында Күләнда дейтұғын қыз болған. Оқыған-тоқығаны бартұғын. Спектакльдер қойып, басты рөлдерде ойнап, көзге түскен Күләнда әпкесі ғой ол.

Зергеріңіз Мырзахмет бұл пәниден тым ерте кеткен. Артында алтын қалған. Түнікелі, еңсесі биік үй қалған. Сол үлкен де үлгілі үйдің ортасындағы үлкен бөлмеде ұстын тіреу тұрған. Сол тіреуді білдірмей ғана оюлай ойып, тереңдей тіліп, ешкім елей бермейтіндей етіп, алтындарды жасырған.

Жойқын жүйеңіздің ірі-ірі іштарлықтары қазағыңызды қынадай қыруға кірісіп кеп-кеп кеткен. Мал-жан дейтұғын қазақты қойынан да, жылқысынан да, қысқасы, төрт түлігінен де тып-типыл еткен. Қолдан жасалған ашаршылық басталған.

Мырзахметіңіздің артында аңырап қалғандар алғашқыда әл-ауқат жағынан онша қинала қоймаған. Айнала-төңіректеріне, ағайын-туыстарына қарайласқан. Зергеріңіз зерлеп жасырған алтынның ақырындап азық-ауқатқа айналдырылып, айналымға түсіп жатқанын әпербақан белсенділер білмей қойсын ба?! Күншілдігіңіз күн көрсетпеске кеткен. Іштарлығыңыз іргелі шаңырақты түнде де тінтіген. Күндіз де тіміскілеген. Айлар бойы аңдыған. Таппаған. Әулекілер әлекке түскен. Үй иелерін қинаған. Тергеген. Таба алмаған.

Ақырында шолақ белсенділер білек сыбанып, Қарасу қайнарының басындағы түнікелі үйге от қойған. Бірден жанып, жалп етіп құламасын деп, ерекшелеу есеппен, өзгешелеп өртеген ғой олар. Ақырында шаңырақтың ұстын тұғырындай тіреу баяу жана бастаған. Зергердің оймыштаған оюлары отқа оранып, шоққа айналған мезгілде алтындар домалап түседі ғой, әттең-ай.

Ашаршылық. Ұлы дала мен ұлық тауларды жайлаған жомарт ұлтты жер бетінен түп-тамырымен жұлып тастауды түпкі мақсат етіп, осы жолдағы жымысқылықты ғасырлар бойы жүйелі жүргізген сайқал саясаттың қорқау қасқырлары білек сыбанып, білгендерін істеп бақты. Алдын-ала малынан тұлдырлай тақырланған Түркібасының қазақтары да тау-тасты кезіп, тентіреп кетті. Сай-сайларда, жыра-жыраларда өліктер көмусіз жатты. Тоқсан үйлі ауылдардың төрт-бес үйінен ғана түтін шығатын зар заман туды. Адамдар адамдардың етін жеген жағдайлар жиіледі. Сондай күндердің бірінде Ұмайтөбе-Майтөбенің орта тұсындағы өртенген үйдің тамтығынан қалқа жасап қалқиып отыратын Зәуренің зар илеп жылауға да шамасы жетпей, Қарасу қайнарының мөлдірінен ғана сусындап, төрт жасар Тас Мекемдейін ұлын жетелеп, жеті-сегіз айлық Ажардайын қызын арқалап, Түлкібас стансасына сүйретіліп зорға жеткен. Стансаның орталығынан қашқақтай қорғаншақтап, қия беткейлеп ілбіген. Ісіп-кепкен, жанарларынан жан шошитын адамдардың жандарына жолаудан да қорқатын кезенейлі кезең-ді. Пұшықкезең дөңесінен асса, арғы жағынан Кемербастау да көрінер еді. Зәуре ана осыны ойлайды.

Кемербастауда Құрманбек дейтұғын күйеу боп келетін жігерлі жігіт бар. Сіңлісін алған. «Балапан басымен, тұрымтай тұсымен» боп кеткен бұлаң-бұлғақ бұ заманда олар дағы мәз емес шығар. Бірақ, естулерінше, қуғын-сүргіннен сауырақ, қамбалары мен қоржындары қоңдырақ күйде деседі. Төрт жасар, жіп-жіңішке Мекемтасы ашқұрсақ. Түйір нан татпағалы біраз болған. Қуырған жүгерінің жасыған дәнін санап береді. Ажар болса, сүт шықпауға айналған емшекті соруға әзер-әзер әлі жетіп, әлсіреп қалған-ды. Кенет кезең биігіндегі қара бұтаның қалқасынан қасқырлар анталап шыға келді. Зәуре ананың жон арқасы ду етіп, жыбырлай жөнелді. Артынша сансыз ине омыртқаларын осқылай шабақтап, жұлынын шаншылағандай әл-дірманы құрып, тізерлеп отыра кеткен. Іле-шала шапшаң көтерілді. Тастақ тақырдан. Талдан таяқ сындырды. Жон арқа жақтан жабысқан қорқынышты жұлып тастағысы бар. Тал таяқтың жұқалтаң-жүдеу жапырағын сындырды. Ажарды сол қолтығына қысты. Шар ете қалды. Қызы. Тез тыншыды алайда. Жылдам жүріске салды. Күш-жігер құйылғандай. Ащы өзегі удай ашыды. Тамағы құрғады. Жанарынан жас парлады. Сай жаққа емес, қияға қарата қадам басқан. Мекемтасына қарап қояды. Тас түйін секілді. Еркек қой. Тастақ беткейге бірнеше мәрте сүрініп жығылды. Жанұшыра ұшып тұрды. Орнынан. Біресе етегінен ұстайды. Біресе жеңіне жабысады. Шешесінің. Біресе тақырға жығылады. Қан-сөлсіз безеріңкі беті тасқа тисе де, қан шықпады. Мекемтасының.

Қасқырлар бұлардың бір әйел, төрттен асар-аспас жас бала, жеті-сегіз айлық нәресте қыз екенін байқап, еркінси бастады-ау. Жүріс-жүгірістерін жылдамдата түсті. Қызыл көздері құтырынған. Біраздан бермен қарата адам жеп әбден дәніккен. Әккілер өңшең. Құныққан қорқаулар.

Жота қиясында жансебілдене жүгіргенмен, өндіре алмаған. Қасқырлар тастақ жерді тырмалап, топырақ аралас қиыршық құм шашты. Бірден бассалмақтан гөрі біраз-біраз мазақтамақ, мазаттанбақ мақсатта сияқты.

Бәлкім, бұларға әуелгіде ермек керек. Үш адам. Үшеуі де әлсіз. Қарсылық танытпаққа қауқарсыз. Қорғансыз. Тістеріне түсіп-ақ тұр. Жер тырмалап, азуларын ақситып, жақындай түседі. Ісіп-кеуіп өліп жатқандардан, иіс-қоңыстанып барып қатқандардан гөрі қыбырлап жүрген тірілерді тістелей жұлқып сүйрелеп, жұлып жеп, жылы-жұмсаққа тояттайтын тойлары таяу. Адами заттың тәтті-дәмді қанын аңсай құтырынған қасқырлардың шыдам шегі таусылып, қоршап алатындай қорқынышты әрекетке көшті.

Зәуре ананың сансыраған санасы аласұрды. Қос құлағы бітеліп, қос самайы жарылғандай жанұшыра ышқынды. Қолтығындағы қызды қыса түсті. Саркүйік шөп пен сасырдың қалдығына жығылған Мекемтасын желкесінен бүріп тұрғызды. Айқай салды. Қасқырларды қорқытпақ. Үні шықпады. «А-а-а-а-а!» – деді. Дауысы зар-запыранға, өкінішке, күйінішке, күйікке буылып, булығып естілгендей. Тағы да екі рет, әлде үш мәрте айқайлады-ау. Айқайының ащылығы сонша, қасқыр екеш қасқырларыңыз дағы қалшия қалғандай. Сәл ғана сәтке «А-а-а-а-а-а…» Деді. Ана. Сана жұмысын жалғастырып жатқан.

«Менің етім молырақ қой. Ажар дейтұғын жеті-сегіз айлық қарындасымды қолтығына қысып алған күйі кете берсе де болар еді. Қорқаулар мені қанағат тұтқандай таласа жұлқыласып қалар еді. Қазақы ақыл-ой. Ой-сана. Өз дегенін істеді. Ұрпақ жалғастығы. Шаңырақ иесі Мекемтасым деген шығар. Анам Ажар, айналайын қарындасымды қасқырларға тастап, қоршай бастаған құрсаудан мені алып шыққан ғой… Еміс-еміс есімде…»

Тас Мекем көкеміз көпке дейін үн-түнсіз томсарып отырып қалады. Күрсінісін кеудесінде үнсіз тұншықтырады… Мейірбандана күлімсірейтін шуақты жүзі кенет салқын тартып, тіпті табан астынан суып сала беретін болмысын енді түсіне бастайсың.

Ұл перзенттерін құтқару үшін қыздарын қасқырға қиған қазақ әйелдері туралы аңыз әңгімелер аз емес, әрине. Ел аузында айтылыңқырайды. Жазбагерлер жазыңқыраған. Ақындар дастандар шығарған. Әлбетте, айту, жазу, оқу, тыңдау дегендеріңіз бір бөлек. Ал, бастан кешу – басқа нәрсе.

Төрт жасар ұлын тістелей қатып сүйрелеп, біржарым шақырым жердегі Кемербастау ауылына сілесі қатып, өкпесі өшіп жетеді-ай. Зәуреңіз.

Зар еңіреп, екі сөзбен айтады-ай. Асығып. Аптығып.

«Анау жақта… Ажар… Ажар-ы-ы-ым… Қас… Қасқырлар…» – дейді, Зәуре. Кемсеңдей жылап. Тізерлей құлап.

Құрманбектер атпен шауып жетсе… Саркүйік шөп пен сасыр түбіртегінің арасында түте-түтесі шыққан шашы ғана жатыр екен. Қарындасының. Айналайын Ажардың…

Анда-санда айқайлап жылап, жырлап айтып отырады екен. Анасы Зәуре. Бір жылдай Кемербастаудағы жекжаттарды сағалаған. Ашаршылық алапаты айығуға айналып, жаз басында Ұмайтөбе-Майтөбенің шиелері қызарып, өріктері рең алар шақта Қарасу қайнарының қапталына қайта оралған.

Зәуре ана зәрезаптықтың зардабын тартумен өтіпті. Батырбектейін даңқты датқаның ұрпағы, Сейдалы бидің туған қызы заманына қапаланып кетіпті. Жалғыз ұлы дегенде жанын қоярға жер таппай тағатсызданған. Перзентінің жұқалтаңдау жарғақ құлағына сырға таққан. Тіл-көзден қорғаштап шаршаған. Қалқайыңқыраған құлақтары жұқа демесеңіз, шынығып, шымыр өскен Мекемтасы ешкімге есесін жібермеген. Жастайынан өзгеге өмірі тиіспеуге, ал енді тиіскенді аямауға әдеттеніпті.

Ал, анасы өбектеуден танбапты. Ұлы сәл сырқаттанып қалса, қалтырап-дірілдеп, зәре-құты қашады екен. Бірде: «Көршінің үйінен пышақ алып келші», – дейді. Шешесі. Іле-шала айнып: «Қой, Мекем көкем, өзім-ақ барайын», – деп жүгіріп кетеді. Қайтып келе жатып, Қарасудың бір бүйіріндегі жарқабақтан құлайды. Аяғы шорт сынып кетеді. Сөйтіп жатып, күліп жатыр дейді. «Мекемтайым… Мекем көкем аман қалды-ау, айналайын. Пышаққа мұны жібергенімде мына жаман жарқабақтан құлап қалатын еді ғой, жалғызым… Жарығым…» Деп.

Сол құлағаннан, сол сынықтан құлантаза айыға алмаған ана ақырында, бір мың тоғыз жүз қырық алтыншы жылы бақилық болған. Өріктер гүлін төгіп, алмалар шешек атып тұрған шақта.

Көзінің ағы мен қарасындай жалғыз ұлының жолында желбірей елбіреп, жанын құрбан етуге даяр жүретін шешесі күйгелектеу күйде көрінгенімен, аса адал, кіршіксіз таза, ақпейіл кісітұғын. Киіміне кір жуытпайтын, тал бойына кіршік жақындатпайтын. Кісі көңіліне кірбің түсірмейтін. Оның орамалы мен көйлегіне, қыжым нымшасына дейін басқалар таңғалатын. Тазалығына. Жарасымдылығына. Діндарлығы өз алдына. Қалқоз-сапқозда қызылша шауып, жүгері жинап, көң тасып, қора тазалап жүріп те, намазын қаза қылмайтын. Қасына қаршадай баласын отырғызып қойып, жайлап қана жайнамаздың жағдаяттарын баян етер еді.

Өтті де кетті. Пәниден. Соғыстан соң. Жыл жылжыр-жылжымаста.

2008 жылдан бері тұрақты өткізіліп келе жатқан «Ырыс алды — ынтымақ» қоғамдық форумы ұлттық құндылықтарды ұлықтауға шақырып, жас ұрпақ тәрбиесі мен қоғамдағы сан алуан өзгерістерге баса назар аударып келеді. Төлеби ауданы «Алма тау» демалыс аймағында өткен  «Салт-дәстүрлiк iс-шаралардың деңгейiн биiктетудегi зиялылардың, ардагерлердiң және жастардың рөлi» жиынында да келелі мәселелер ортаға салынды. Баяндама жасағандар салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты көздің қарашығындай сақтап,  діннің тазалығын сақтауға шақырды. Той мәдениетін жетілдіру жолдарын айтты. 

Жеңiсбек МӘУЛЕНҚҰЛОВ, Оңтүстiк Қазақстан облыстық ардагерлер кеңесiнiң төрағасы:

Тойымызға ұлттық нақыш керек

Той түптеп келгенде – ұлттың мәдениетi, салт-дәстүрдiң бiр көрiнiсi. Қай кезде де той өткiзу мәдениетi сақталуы керек. Той салтанаты жарасымды салт-дәстүрiмiздiң аясында өту үшiн ұшқыр ойы, жүйрiк сөзi, ұлттық намысы бар асаба азаматтарға да көп байланысты. Қысқа да, нұсқа айтылған сөздердiң бағасы әлдеқайда басым. Бейәдеп ойын, арзан әзiл-қалжың, тiптi орынсыз анекдоттың айтылуы тойдың әдемi өтуiн өзгертiп, қонақтарды жалықтырып жiберетiндерi де жасырын емес.

Осы орайда мен мынадай ұсыныс айтқым келедi. Әуелi асабалар белгiлi бiр орталыққа тiркеуден өтуi қажет секiлдi. Той өткiзу жөнiнде өңiрлiк кеңес құрылып, оның құрамына беделдi зиялы қауым өкiлдерi, iшкi саясат бөлiмi, мәдениет саласы, жастар ресурстық орталығынан өкiлдер енгiзiлсе жөн болар едi.

Сонымен, қорыта айтқанда, бүгiнгi тойымызға ұлттық нақыш керек. Оны ешкiм жасап бермейдi. Өзiмiз жасауымыз керек. Ауыл болып, ағайын болып ақылдасып қолға алуымыз қажет. Бүгiнгi қосыла салып айырылысып жатқан жастарымыздың санасына ұлттық дәстүрiмiздiң ұлағатты үрдiстерiн үйлену тойының үстiнде де үлгi етiп, аз-аздап болса да санаға сiңiре бiлсек, еңбектiң еш кетпегендiгi.

Баршагүл ИСАБЕК, Оңтүстiк Қазақстан мемлекеттiк педагогикалық институтының бiрiншi проректоры

Жас ұрпақ тәрбиесi – баршаға ортақ iзгiлiктi iс

Қазақ елiнiң жаһандану жолына бет бұрған кезеңiнде қоғам алдында тұрған аманаттың бiрi – ұрпақты заман талабына сай интеллектуалды, мәдениеттiлiгi имандылықпен ұштасқан ұлтжанды ұрпақ етiп тәрбиелеу бағытын дұрыс жолға қою мiндетi тұр.

Халықтық салт-дәстүрлер ұрпақты тектiлiкке, кiсiлiкке, парасаттылыққа тәрбиелейдi. Ұлттық дәстүрдiң жаманы болмайды, тозығы болады, тозығы қолданыстан шығып, озығына орын берiп отырады. Дәстүрдiң жоғалтқан жақсысын түгендеп, бүгiнгi заман талабына сай дамытып, жетiлдiре түсу қажет. Салт-дәстүрлердi сақтай бiлген ұрпақ болашақты баянды етiп, Мәңгiлiк ел болу идеясын жүзеге асырады деген сенiмдемiз. Ұлымыз ұлағатты, қызымыз инабатты, халқымыз салауатты болсын! Рухымыз сөнбесiн, бағымыз өрлесiн, ағайын!

Абай БАЛАЖАН, «Оңтүстiк Қазақстан» газетiнiң директор-бас редакторы:

Ұлттық дәстүр – ұлттың тамыры

Тамырынан ажыраған өсiмдiк не iстейдi? Әрине, қурайды. Мәселеге осы қисын тұрғысынан келсек, дәстүрiнен ажыраған ұлт та жойылып, жоқ болады.

Бұл сөзiмiздi бiреулер құп алар, бiреулер құп алмас, алайда, бәрiбiр айтуға тура келедi, егер дiн iздесеңiз қазақтың дәстүрi дегенiңiз тұнып тұрған дiн! Қазақтың шыр етiп дүниеге келгеннен бастап, ақтық демi бiтiп, жер бетiндегi сапары үзiлгенге дейiнгi аралықтағы өмiрiнiң бәрi дiннен тысқары емес. Сәби дүниеге келгенде «Әлди-әлди» деп бесiк жырын айтасыз ба? Айтасыз. Сiз сол кезде-ақ перзентiңiздiң құлағына Алланың ұлық есiмiн құйып отырсыз. Лингвист ғалымдар «Әлди-әлдидi» «Алла-Алла» деген сөздiң фонетикалық өзгерiске ұшыраған түрi деп түсiндiредi. Балаңыз апыл-тапыл жүре бастағаннан ала жiппен тұсауын кесесiз. Неге ала жiппен? Әрине, кiсiнiң ала жiбiн аттамасын деген игi де iзгi тiлекпен. Ал кiсiнiң ала жiбiн аттамау дегенiңiз ислам дiнiнiң алтын өзегi емес пе?! Артынша сүндетке жатқызып, мұсылман етесiз. Қыз ұзатып, келiн түсiрiп, «Жар-Жар» айтасыз. Демек, Құдайтағаланы тағы да еске түсiресiз. Ең соңында ағайын-туыс марқұмды ақтық сапарға шығарып салғанда да дiни жоралғылардың бәрi орындалады. Сонда қазақтың бесiк пен бейiтке дейiнгi жолының бәрi дәстүрмен әдiптелiп, дiннен алшақ кетiп жатқан жоқ. Ендеше, дiн ешуақытта да мешiт санымен өлшенбейдi. Дiн жүректiң тазалығымен өлшенедi. Ал қазақтың бүкiл дәстүрi жүрегiңiздi кiрлетпеуге жұмыс iстейдi.

Ерлан АЙТБАЕВ, облыстық жастар саясаты мәселелерi жөнiндегi басқарманың «Жастар ресурстық орталығы» КММ-нiң басшысы

Психологиялық көмек көрсету орталықтары ашылса…

«Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумның ықпалымен 2011 жылы барлық аудан, қалаларда «Жастар орталықтары» ашылды. Аталған орталықтар жастармен жүйелi түрде жұмыс жүргiзiп, оларға тиiмдi жағдай жасап келедi. Бұл аталған форум жұмысының нәтижесiз емес екенiнiң бiр көрiнiсi. Дегенмен, талқылануы тиiс өзектi мәселелер, шешiмiн күткен проблемалар әлi де жетерлiк. Мәселен, бүгiнгi таңдағы өте өзектi мәселе – қыз балалардың кәмелеттiк жасқа толмай ерте жүктi болып қалуы. Облыстық денсаулық сақтау басқармасының мәлiметi бойынша облыста жыл басынан берi 349 кәмелеттiк жасқа толмаған қыз бала жүктi болғаны тiркелген. Қазақстан бойынша кәмелеттiк жасқа толмаған қыз балалардың ерте жүктiлiгi жөнiнен алдыңғы бестiкке кiрiп отырғанымыз өкiнiштi жағдай. Сонда бiздiң ұлттық дәстүрдi сақтағанымыз, жастарға өнегелi тәрбие бергенiмiз қайсы?! Мұндай мәселелер айтылған жерiнде қалмай, ата-аналардың, мектеп басшыларының, ақсақалдардың, тұтас қоғамның тұрақты бақылауында болуы тиiс.

Осы орайда, психологиялық көмекке мұқтаж жандарға, болашақ ана, қыз баласына, жалпы жастарға көмек көрсету мақсатында барлық аудан, қалаларда бiлiм бөлiмдерiне қарасты психологиялық көмек көрсету орталықтары ашылып, педагог-психологтарды елiмiздегi, облыстағы үздiк психолог мамандары арнайы курстарда оқытса деген ұсынысым бар.

Менiңше, «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумы осындай саналуан проблемаларды қозғауымен, нақты ұсыныстарды ортаға салуымен құнды.

Оңтүстiк Қазақстан облысының әкiмi жанындағы «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумы өткiзген «Салт-дәстүрлiк iс-шаралардың деңгейiн биiктетудегi зиялылардың, ардагерлердiң және жастардың рөлi» жиынының ҚАРАРЫ

Бiз, Оңтүстiк Қазақстан облысының әкiмi жанындағы «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумының «Салт-дәстүрлiк iс-шаралардың деңгейiн биiктетудегi зиялылардың, ардагерлердiң және жастардың рөлi» жиынына қатысушылар халқымыздың, ұлтымыздың өмiрiнде, тұрмыс-тiршiлiгiнде елеулi де ерекше орын алатын салт-дәстүрлiк шаралардың, түрлi той-жиындардың, дiни рәсiмдер мен ғұрыптардың жалпы деңгейi, мәдени дәрежесi тәлiм-тәрбиелiк мән-мазмұны барған сайын биiктей түсуi керек деп санаймыз.

Облыс орталығы Шымкентте, басқа да қалалар мен аудандарда, сондай-ақ ауылдарда тойханалардың, салтанат сарайларының, басқа да алуан түрлi осы мазмұндас сәулеттi ғимараттардың қатары көбейiп отырғаны – бiр жағынан жұртшылықтың тұрмыс жағдайы мен әл-ауқатының артқандығын бiлдiредi, екiншi жағынан тереңiрек ойлануды қажет етедi.

Өңiрiмiзде, салт-дәстүрлiк шараларды, түрлi той-жиындарды, дiни рәсiм-ғұрыптарды өткiзуде Мәңгiлiк Ел мұраттары мен Ұлт Жоспары – «100 нақты қадам» тұрғысынан қарағанда орын алып жүрген олқылықтар мен көп болып түзетудi керек ететiн кемшiлiктер аз емес.

«Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумының жиыны қарар етедi:

1. Облыс әкiмi, форум төрағасы Бейбiт Бәкiрұлы Атамқұловтың баяндамасында және аталған тақырыпты талқылауға қатысушылардың сөздерiнде айтылған ой-пiкiрлер мен ұсыныстар жан-жақты назарға алынсын.
2. Қалалар мен аудандардың әкiмдерi облыстық форум жиынының күн тәртiбiне сәйкес аудандық және қалалық «Ырыс алды — ынтымақ» қоғамдық форумдарының басқосуларын өткiзiп, нақтыланған, арнайы iс-шаралар жоспарын жасап, жүйелi орындалуын қамтамасыз етсiн.
3. Облыстық «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумының хатшылығы, қалалық және аудандық «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумдары, облыстық, қалалық, аудандық ардагерлер ұйымдары, бүкiл зиялы қауым, жастар ұйымдары, дiни және басқа да қоғамдық бiрлестiктер салт-дәстүрлiк iс-шаралардың деңгейiн жан-жақты биiктетуге жұртшылықты жұмылдыру iсiнде белсендiлiк танытуы қажет.
4. Облыс әкiмiнiң орынбасары Ұ.Сәдiбеков алдағы тамыз айында облыстағы салт-дәстүрлiк шараларды, түрлi той-жиындарды, дiни және өзге де тұрмыстық рәсiмдер мен ғұрыптарды ұйымдастыруға және өткiзуге қатысты барлық тиiстi органдар мен ұйымдардың, сондай-ақ, меншiк нысанына қарамастан, мәдени-көпшiлiк және бiлiм мен тәрбие беру мекемелерiнiң, тойханалар мен салтанат сарайларының, өзге де орындардың басшыларын, жауапты өкiлдерiн, асабаларды, режиссерлердi, жүргiзушiлердi, ардагерлер мен жастар, ақын-жазушылар, ғалымдар, т.б. зиялы қауым өкiлдерiн қатыстыра отырып, «Ырыс алды – ынтымақ» қоғамдық форумында талқыланған аталмыш мәселеге арналған ашық пiкiрлесу өткiзсiн. Ұлттық салт-дәстүрлердi жас ұрпақ бойына сiңiру, салт-дәстүрлiк, дiни және басқа да тұрмыстық шаралардың деңгейiн көтеруге байланысты ортаға салынған ой-пiкiрлер мен ұсыныстар бойынша нақты атқарылатын жұмыс жоспары жасалып, жүйелi орындалатын болсын.
5. Облыстық мәдениет басқармасы өзге де тиiстi басқармалармен және құрылымдармен, қоғамдық ұйымдармен бiрлесiп, салт-дәстүрлiк iс-шаралардың, түрлi той-жиындардың жаңаша бағдарларын жасауға назар аударсын, ұйымдастырушылар, жүргiзушiлер және асабалар семинарларын, оқуларын, курстарын ұйымдастыратын болсын.
6. Қазақстан Мұсылмандары дiни басқармасының Оңтүстiк Қазақстан облысындағы өкiл имамы, барлық мешiттердiң имамдары өзге де дiни қайраткерлер жұртшылық арасында дiни рәсiмдер мен ғұрыптарды дәстүрлi дiн мен ғасырлар сынынан өткен ұлттық, халықтық дәстүрлерге сәйкестендiрудi түсiндiру мен насихаттау iсiн барынша жандандыруға тиiс деп санаймыз. Бұл орайда облыстық дiн iстерi басқармасы мен «Дiн мәселелерiн зерттеу орталығы» мемлекеттiк коммуналдық мекемесi тиiстi қолдау мен көмектi күшейте түсуге мiндеттi. Керағар дiни ағымдардың ықпалына жол беру елiмiздiң, халқымыздың татулығына, бiрлiгi мен ынтымағына, ұлттық дәстүрлерiне, бүкiл болашағына нұқсан келтiретiнiн ешқашан естен шығаруға болмайды.
7. Жергiлiктi мәслихаттарға, басқа да түрлi мекемелер мен ұйымдарға, құқық қорғау органдарының облыстық, қалалық, аудандық буындарына, кәсiпкерлерге, бизнес өкiлдерiне, тойханалардың, салтанат сарайларының, өзге де тиiстi орындардың басшыларына жұртшылықпен, әсiресе жастармен тиiмдi жұмыс жүргiзу, жаңаша iзденiстер жасау ұсынылсын.
8. Салт-дәстүрлiк, дiни және басқа да тұрмыстық iс-шаралар ұйымдастыруды реттеу, әсiресе түрлi тойлар өткiзудегi даңғазалықты, ысырапшылдықты жою, адамдарды тым көп шақырып, жұртшылық тыныштығына, қоғамдық тәртiптiң, жалпы мәдениет пен этика нормаларының сақталуына нұқсан келтiретiн асыра сiлтеушiлiктердi шектеу мақсатында арнайы заң қабылдау немесе тиiстi заңнамаларға толықтырулар енгiзу жөнiнде ұсыныстар жасалуы қажет деп санаймыз.
9. Облыстық iшкi саясат басқармасы форум жиынында көтерiлген мәселелер мен айтылған ой-пiкiрлердi қоғамдық пiкiрде және бұқаралық ақпарат құралдарында жан-жақты, жүйелi талқылап, нақтылы нәтижелерге қол жеткiзу жолдарын қарастыратын болсын.

 2016 жылғы 24 маусым, ОҚО, Төлеби ауданы, «Алма-тау» демалыс орны.

Қадірменді қария өзін мерекемен құттықтаған ҚР Президенті мен өңір басшысына алғыс білдіріп, егемен елімізді өсіп-өркендету жолында атқарылып жатқан игі тірліктерді қолдайтынын жеткізді. Ел құрметіне бөленген Қаратай Төлебеков 1924 жылы Бәйдібек ауданы Жүзімдік ауылында туған. Майдангер 1942-1950 жылдары Кеңес Армиясының қатарында қызмет етті. Екінші Прибалтика майданында 240-ші полктің 482 жеке батальоны құрамында ұрыстарға қатысты. Көрсеткен ерліктері үшін ІІ-ші дәрежелі Отан соғысы орденімен, мерекелік медальдармен марапатталған.

От пен жалында шыңдалған жауынгер 1950-1958 жылдары саяси партия органдарында қызмет етті. Кейін 1962-1986 жылдары Шымкент кооператив техникумында, Оңтүстік Қазақстан облысындағы орта арнаулы оқу орындары директорлар кеңесінің төрағасы жұмыстарында істеді. 1998-2004 жылдары Шымкент политехникумында менеджмент кафедрасында меңгеруші болды. Ал, 1998-2004 жылдар аралығында «Мирас» университетінде дәріс беріп, құрметті профессор атанды. Ардагер жары Қымбат Бердалиева екеуі төрт перзент тәрбиелеп өсіріп, олардан 8 немере сүйген бақытты ата-ана.