Қазақ журналистикасы — OKnews.kz

Бақтияр Тайжан: Басылымның ұлт алдында ұялатындай жағдайы жоқ

OKnews OKnews — Tue, 08 Jul 2014 05:30:34 +0000

Облыстың басты басылымы — «Оңтүстік Қазақстан» газетінің тарихы сонау 20-жылдардан бастау алады. Аласапыран заманда халықтың мұң-мұқтажын газет арқылы билікке білдіріп отырған сол кездегі ұлт зиялылары — Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Міржақып Дулатов сынды арда азаматтар еді. Тарих осылай сыр шертеді. Бүгінде газетке 90 жыл. Жаңашылдық басым. Өзгеріс көп. Қарап отырсаңыз, бұл ғасырға парапар уақыт… Бір басылымның осы уақыт бедерінде үзіліссіз шыға отырып, бүгінге жетуі тарихи шындық. Қасиетті қарашаңырақтың мерейлі мерейтойы қарсаңында шалғайдағы оқырмандары да ұмыт қалған жоқ. Кездесулер өткізілді. Басылымның кешегісі, бүгінгісі сараланды. Елге есеп берілді. Өйткені, газет «халықтың көзі, құлағы һәм үні». Біз «Оңтүстік Қазақстан» газетінің бас редакторы Бақтияр ТАЙЖАНмен газеттің арғы-бергі тарихын суырпақтап, бүгінгі жетістіктерін ортаға салып, қазақ журналистикасының келешегі жөнінде аз-кем әңгімелескен едік.

«Қазаққа газет керек»

— Бақтияр аға, облысымыздағы баспасөздің қарашаңырағы саналатын басылымның 90 жылдық мерейтойы құтты болсын! Тарихы сонау Алаш арыстарынан бастау алатынын ескерсек, кешегі «Ақжол» мен бүгінгі «Оңтүстік Қазақстан» газетінің арасында не өзгерді, не өзгермеді деп ойлайсыз?

— Газеттің 90 жылдығы дүркіретіп өткізетін ас та төк той емес, бұл халық алдында есеп беру деп ойлаймын. Біз бүгінге дейін облыстың барлық аудан-қалаларын аралап, оқырмандармен кездестік. Газеттің тарихын айта жүріп, елдің ұсыныс-пікірлерін тыңдадық. Қай ауылға барсақ та, газетке деген жақсы тілектер айтылып жатыр. Өз басым мұны мақтау деп қабылдамаймын. Бұл газеттің табиғатына, шығармашылық ұжымға деген шынайы сезім дер едім. Ал басылымның тарихына келер болсақ, қарашаңырақ деп атағаннан да бұрын тағылымды тарихы бар газетпіз. Сол кезеңдерде М.Әуезов, М.Сералин, С.Мұқанов, Б.Майлин секілді ұлт тұлғалары газеттің басы-қасында жүрді. Ең бірінші «қазаққа газет керек» деп ұсыныс айтқан мемлекетшіл тұлға, бүгінгі күнмен айтсақ қазақ елінің егесі Тұрар Рысқұлов болатын. Бұл 1920 жылдары еді. Ол кезде қазақтың жағдайы қиын, орыс переселендері көптеп келіп жатқан кез. Шұрайлы жерлердің бәрін солар күштеп алған. Қазақ қырға көшірілген. Қазақ өз құқығын өзі қорғай алмайды. Сол кезде алаштың мұңын мұңдайтын газет керек болды. Сөйтіп, Т.Рысқұловтың бастамасымен «Ақжол» газеті ашылып, жауапты хатшылығына қазақтың тағы бір өр баласы Сұлтанбек Қожанов тағайындалады. Айналасына ұлт зиялылары жиналады. Сол газет 4 жылдай шығып, 12 мың данамен таралған. Ол заманда 12 мың таралыммен шығудың өзі үлкен жетістік болатын. Бірақ, газет өткір мәселелерді жазды. Сол тұстағы кеңестік саясат, патшалық Ресейдің сұрқия ойы қазақты жерден айырып, Америкадағы үндістер секілді оқшаулау саясатымен үндес болды. Қатыгездік жағынан олардан асып түсті. Қазақтың мәселесі айтылған жерде кеңес үкіметінің үре түрегелетін заманы болды ғой. Ал, кеңес үкіметіне үмітпен қараған ұсақ ұлттардың, оның ішінде Алаш баласына қорған болған Сұлтанбек Қожанов пен Сталиннің арасында ертеден келе жатқан текетірес болған деседі. Сол жағдай газетке де әсер етпей қойған жоқ. Соның себебінен бұл газет жабылады. Ұлт зиялылары қудаланады. Бұл туралы Ханбибі Есенқарақызының бастамасымен шыққан 8 томдық «Ақжол» кітабында шынайы айтылады. Алайда 1924 жылы «Ақжол» газеті Т.Рысқұловтың табандылығы әрі редакторлығымен қайта шығады. Міне, содан бері үзілген жоқ. Кейінгі жылдардағы тарихына үңілсеңіз, қазақтың арғы-бергі тарихын түгендеп кеткен ғұлама ғалым Бейсенбай Кенжебаев газеттің бас редакторы болды. Басылымның «Оңтүстік Қазақстан» деп аталуына тікелей осы кісі себеп болған.

— Бұл қай жылдары еді?

— 1932 жылы болатын. Б.Кенжебаевтың тұсында да газет жаңаша леппен шыға бастады. Мықты деген журналистерді шақырып, басылымды өрге сүйреді. Жуырда Түркістан қаласында өткен кездесуде белгілі ғалым Құлбек Ергөбек былай деді: «Сонау қылышынан қан тамып тұрған кезеңнің өзінде қазақтың мүддесіне жұмыс істеген үш газет болды. Олар – Қызылорда, Семей облыстық газеттері және осы «Оңтүстік Қазақстан» газеті болды. Бірақ ұлт мүддесіне адалдық, ұлт керегіне жұмыс жасауда екі газеттің қайнар бұлағы «Оңтүстік Қазақстан» газеті еді» деді. Сондықтан, «Оңтүстік Қазақстан» газетінің ұлт алдында ұялатындай жағдайы жоқ. Газет халыққа адал жұмыс істеп келе жатыр.

— Осы аралықта газетті қанша редактор басқарды?

— Бір есептегіш кісілердің айтқанындай, мен 30-шы редакторы екенмін. Қашанда газетті білгір, мықты кісілер басқарды. Олардың ешбірінің алтын басын кеміте алмаймын. Әрқайсысы газеттің өсуіне, дамуына ықпал етті. Өзінің ойын тықпалап, біреудің сойылын шабу бұл газетке жүрмейді. Мәселен, қазіргі ұжым да мықты жазушылармен, мықты журналистермен жасақталған.

Үйренуден жалықпауымыз қажет

— Сіз бас редактор ретінде газеттің шығармашылық жағынан дамуына ықпал етер қандай бастамалар көтердіңіз?

— Бас редактор болып тағайындалғанда ұжымға: «Әріптестер, кеменің екі басын ұстау деген жоқ. Біреудің шотын шабатын мақалаларды тықпалау деген болмайды. Сын жазылса шын жазылуы керек» деген болатынмын. Бағытымыз біреу – халыққа қызмет ету. Мен 12 жыл «Егемен Қазақстан» газетінде жұмыс істедім. Сонда байқағаным, Сайрамға барсам, өзбектердің жағдайы жақсы, Сарыағашқа барам, тәжіктердің жағдайы жақсы. Мемлекеттен атаулы көмек сұрап жүрген қазақтар. «Неге бұлай?» деп таңқалғаным бар. Сонда менің ұққаным, қазір қазаққа кәсіп керек екен. Кәсіп болу үшін жақсы насихат керек. Біз осы нәрсені бір бағыт етіп алдық. Елбасының айтқаны бар: «Біз «Мерседес» жасаудан немістерден, «Боинг» ұшағын жасаудан америкалықтан асып кете алмаймыз, бірақ әлемдік рынокқа шығатын біздің мүмкіндігіміз — шағын және орта кәсіп». Иә, біздің ұлан-ғайыр жеріміз бар. Демек, мал, егін, көкөніс бар деген сөз. Біз осы нәрсені насихаттаймыз. Газеттің өткен нөмірлерінің бірінде қолда өсірілетін қозықұйрық туралы жаздық. Бұл дегеніміз тұнып тұрған табыстың көзі екен. Мақала басылғаннан кейін кейіпкерді іздеушілер көбейді. Сондықтан, кәсіпті неден бастау керек, көзін қалай табу керек, мемлекеттің қолдауы қандай деген мәселелерді жиі көтеріп келеміз. Ең бастысы қазақ бір нәрсені түсінуі қажет. Қазақ кәсіптің көзін тапса өз жеріндегі ең байы да сол қазақ болар еді. Біздің негізгі бағытымыз – осы.

— Қазір ұжымда қанша қызметкер бар? Оның ішінде қаншасы шығармашылық жұмыспен айналысатындар? Жалпы, кадр дайындау мәселесі қалай жүргізіледі?

— Ұжымда барлығы алпысқа жуық қызметкер жұмыс істейді. Оның ішінде 20 шақтысы шығармашылық жұмыспен айналысады. Мемлекеттік газет болғаннан кейін, күнделікті жиындар, баспасөз мәслихаттары көп болады. Күніге оншақты журналист тікелей сонымен айналысады. Қазір ақпараттың заманы ғой. Жеделдік жағынан телеарна, радио, интернет сайттарына ілесе алмауымыз мүмкін. Бірақ, біз сараптамалық материалдарға көп орын береміз. Газеттер осы жағынан ұтпаса, ұтылмайды. Қарап отырсаңыз, ұжымда алпыстан асып кеткен азаматтар бар, сосын жиырма беске жетпеген жастар бар, бірақ бұл екі буынның арасындағы айырмашылықты байқамаймын. Жазу стилі, сөйлемді дұрыс жазу, ойды дұрыс жеткізу, материалдың фактісін алу – мұның бәрі лездемеде көп талқыланады. Жастардың үлкен ағаларынан үйренері көп. Менің түйген нәрсем: мен мықтымын деген журналист ол мықты емес. Журналист үйренуден жалықпауы қажет. Қазақстанда жұрт мойындаған екі газет бар: «Егемен Қазақстан» мен «Жас алаш». Екеуінің де мектебінен өттім. Сондықтан салыстырмалы түрде айта аламын, біздің журналистеріміз олардың ешқайсысынан кем емес. Тіпті кейбірі артық та жаза алады. Біздің редакциямызда әбден сұрыптаудан өткен, заманның келбетін білетін, бүгінгі күн талабымен мақалалар жаза білетін журналистер жұмыс істеп жатыр.

— Оқырмандармен кездесуден бөлек, мерейтойға байланысты ауқымды шара өткізу жоба-жоспарда бар ма?

— Негізі біздің даталы күніміз биылғы жылдың 24 қарашасы. Осы уақытта басылымның 90 жылдығын ауқымды етіп өткізу жоспарлануда. Біз өз деңгейміздегі жұмыстарды атқардық. Қаржыландыру мәселесі облыс бюджетінен атқарылатындықтан, бұл мақсатта біз көмекші ғанамыз. Айта кететін бір жайт, биыл Т.Рысқұлов пен С.Қожановтың дүниеге келгеніне 120 жыл толады. Ұлт тұлғаларының мерейтойын мемлекеттік деңгейде атап өтудің өзі орынды. Дегенмен, «Оңтүстік Қазақстан» газетінің алғашқы іргесін қалаған тұлғалар ретінде мерейтойын басылымның 90 жылдығымен бірге атап өтсек деген ниетіміз бар. Біз осы мәселені облыс әкімі Асқар Исабекұлына ұсынғалы отырмыз. Үлкен ғылыми-теориялық конференция аясында елге пайдалы шара өткізсек, біріншіден арыстарымызды ардақтаймыз, екіншіден алаш ардақтыларының алқауымен шыққан газетіміздің мерейтойы лайықты аталып өтіледі.

— Бақтияр аға, сіздер жыл сайын қазақ күресінен облыстық турнир өткізіп келесіздер. Жалпы бұл шара қай кезеңнен бастау алып келеді?

— Қазақ күресінен турнир өткізіп келе жатқанымызға биыл 57 жыл болыпты. Қазақ күресін насихаттау елімізде «Қазақстан барысы» шарасы аясында осы бір-екі жылдың көлемінде ғана қолға алынып келе жатыр ғой. Ал мұны біздің газетіміздің редакторлары сонау соғыстан кейінгі жылдарда Ұлы Жеңіс күніне арнап бастаған екен. Неге қазақ күресін алды деп ойлайсыз? Сол заманда ағаларымыздың қазақ баласы мықты болсын, рухы биік болсын деген ниетпен қолға алды. Олардың отаншылдық, батырлық мәселесін ойлағандығы бізді сүйсіндіреді. Міне, ол бүгінге дейін жалғасып келе жатыр. Шынында қазақ күресі дегеніміз ол ұлттық бренд.

Қазақ журналистикасының күні туады

— Өзіңіз де білесіз, қазір біз қаласақ та, қаламасақ та журналистиканың табиғатын гуманитариядан технократицизмге бұру басталды. Яғни, электронды ақпарат құралдары нағыз әлемдік шырмауыққа айналуда. Осының әсерінен газет құрып кетеді деген әңгіменің айтыла бастағаны бүгін емес. Бұл мәселеге Сіздің көзқарасыңыз қандай?

— Иә, бұл да осы заманның шындығы. Талап солай. Дегенмен, Махаңның (М.Байғұттың) «мен екі алақаныма газетті жайып қойып оқымағаннан ләззат ала алмаймын» дегені бар. Бұл оқыған тоқыған аға буынның ойы. Ал Нұртөре Жүсіп «қазақ бар кезде газет өлмейді» деген пікір айтты. Қазіргі жас буындар «газет құрып бітеді» деген жаңсақ пікір айтуы мүмкін. Ол рас, интернеттің жылдамдығына шек жоқ. Ақпаратты жылдам жеткізіп береді. Олармен жарыса алмаймыз. Бірақ, біз басқа жолын қарастыруымыз керек. Біз соған келе жатырмыз. Көбіне-көп қызықты, тақырыптық сараптамалық дүниелерге орын беріп отырсақ, заман көшінен қалып кетеміз деп айта алмаймын. Әрине, бәсекелестік керек. Бір журналистің өзі мәтін жазушы, түзеуші, терімші, фототілші бола алуы мүмкін. Оны өз басымнан өткізгенмін. Олимпиада, Азия ойындарында журналист ретінде қатысқанда, өзім материалды жазып, теріп, редакциялап, суретке түсіріп жүрдім. Бұл бәлкім, қажеттілігіне қарай шығар. Бірақ, біздің жағдайымызда бұл сапаға, мазмұнға әсер етпей қоймайды. Таралымға да әсер етеді. Шығармашылыққа нұқсан келеді.

— Демек, қазақ журналистикасына әлі де даму жетіспейді ме?

— Сол нәрсе жетіңкіремейді. Менің ойымша, болашақта қазақ журналистикасының күні туады. Қазір орыс тілді журналистика алда келеді деп даурығамыз. Мәселен, Қыдырбек Рысбек деген белгілі спорт журналисі бар. Спорттың бүге-шегесіне дейін жаңғақша шағып жазатын ол сияқты журналист орыс журналистикасында жоқ. Оның сол саладағы жазған дүниелері қазір оқулық ретінде шығарылуда. Салаға мамандану жағын қатты қолға алу керек. Тағы бір айта кетені нәрсе, біз бір-біріміздің жазғанымызды оқымаймыз, яғни мойындамаймыз. Осы жағы бізді тұқыртып жатыр. Талантты адамдар ел ішінде жүр. Соларды іздеп табу деген жоқ. Әркім өзін мықты санаған заман. Кезінде Шерағаң Оралхан Бөкейді, Фариза Оңғарсынованы жетелеп, алып келіп, елге танытқан жоқ па еді? Сол үрдіс үзіліп барады.

— Шымкент еліміздегі ірі медиа орталық ретінде саналады. Осы жерде оңтүстіктің журналистикасы туралы айтпай кетуге болмас. Біз қаншалықты мақтана аламыз? Бірлігіміз, ұйымшылдығымыз қайсы деңгейде келе жатыр?

— Оңтүстіктің журналистикасы туралы ауыз толтырып айтуға болады. Бірақ…бірлігі жағынан мақтана алмаймыз. Иә, бірқатар жігіттер газет арқылы пайда табуға болатынын мойындатты. 2-3 адам газет шығарып, отбасын асырап отыр. Дегенмен, бір нәрсені түсінуіміз керек. Біреудің соңына шам алып түсіп жазу журналистикаға үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Сөз киесі болады. Қарғыстан қорқу керек.

— Кәсіби мереке қарсаңында әріптестеріңізге айтар тілегіңіз бар шығар?

— Жалпы, Оңтүстік өлкесі киелі жер ғой. Небір әулие-әнбиелердің мекені, қазақтың атақты хан-сұлтандары жатқан жер. Біз осында өмір сүріп жатқанымызға мың да бір шүкіршілік етуіміз керек. Жазушы Дулат Исабековтің айтқан мына бір сөзі есіме түсіп отыр: «1986 жылы ел басына күн туып, билікте отырған ел ағалары қудаланып, қазақтың жағдайы қиын болған кез. Қазақ мектептері жабылып, аралас неке деген көбейді. Студент жастардың жағдайы қиындады. Осы кезде ұлттың зиялы азаматтары бас қосып, «не істейміз» дегенге бас қатырды. Сонда Әбіш Кекілбаев «Оңтүстік аман болсын! Бәріміз жабылып Шымкенттің етегінен ұстайық, жағаға өзі алып шығады» деген екен. Әбіш ақылман, дана адам. Ойланбай сөйлемейді. Бұдан шығатын қорытынды, қазақтың басына күн туса, қорғаны Оңтүстік. Шымкенттің жағдайы жақсы болса, қазақтың жағдайы жақсы деген сөз. Сондықтан, осы жерде жұмыс істеп жүрген журналистер киелі, текті жерде жүргенін ұмытпаса екен деймін. Тек бір-біріміздің жақсылығымызға сүйсініп, тілеуімізді тілей жүрейік. Тақ тұрар сөз «Алтау ала болса ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді» болсын. Аталарымыз өмір тәжірибесінен алған қанатты сөз – береке, бірліктің басы. Мереке құтты болсын!

— Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан Раушан МАХЫМОВА.

Дерек көзі: «Шымкент келбеті» газеті.

Қазақ журналистикасына ғылыми тұрғыдағы зерттеулер жетіспейді

Құралай Ахмет — Sun, 10 Nov 2013 11:12:00 +0000

Асхат Еркімбай, «Мінбер» журналистерді қолдау орталығы жанындағы Жаңа медианы зерттеу бөлімінің жетекшісі:

Қазақ журналистикасына ғылыми тұрғыдағы зерттеулер жетіспейді

Асхат Еркімбай – қазақ журналистикасына жаңа медиа технологияны енгізген, қазақша блогты насихаттаған алғашқылардың бірі. Блоггер-журналист. АҚШ университетінің магистранты. Біз Асхатпен Шымкентке келген сәтінде қазақ журналистикасының мәселелері жөнінде сұхбаттасқан болатынбыз.

— Асхат, сіздің АҚШ-та білім алып, елге оралғаныңызға көп бола қойған жоқ. Жалпы, ол жақтан не үйрендіңіз, нені түсіндіңіз? Шетелден алған біліміңіз Қазақстанда кәдеге жарай ма?

— АҚШ-тың Ларами қаласындағы Уайоминг университетінде екі жыл коммуникация магистрі ретінде білім алдым. Бізге бұл ғылыми дәрежені бермес бұрын «жаңа медиа технологияны калай түсіну керек, медиа саласына қатысты зерттеулер қалай жасалу керек» деген мәселелер үйретілді. Менің ойымша қазір бұл өте өзекті тақырып. Себебі бізде нақты қазақ тіліндегі ақпаратты зерттеу немесе оның нәтижелері туралы көп айтыла бермейді. Өз басым осы уақытқа дейін әлдебір ұйым немесе бір ғалым нақты қазақ журналистикасын, оның ішінде жаңа медианы зерттепті, талдапты, оның нәтижесі мынадай болыпты дегенді естіген емеспін. Біздің қоғамда не болып жатыр? Қазақ журналистикасы қайда кетіп барады? Алдымен осы нәрсені түсіні үшін зерттеу жүргізу керек. Қараңыз, өзге өңірлермен салыстырғанда Оңтүстік Қазақстан облысы ең көп қазақ газеттері шоғырланған аймақ. Себебі мұнда қазақша ақпаратқа сұраныс өте жоғары. Сондықтан осындай өңірлерде ақпараттың қай түрі сұранысқа ие болып тұр, ақпарат қалай жеткізілуде, қалай беріліп жатыр, нәтижесі қалай болды деген сұрақтар сарапқа салынып, ғылыми тұрғыдан зерттеу жасалу керек сияқты. Ал, менің алған білімім кәдеге жарайды ма, жоқ па, бұл — мәселенің екінші ұшы…
Шетелде маған ұнағаны – бізді таза ғылымға баулығаны. Біздің елімізде тіл мәселесі көп көтерілгеннен кейін магистрлік жұмысымның тақырыбын осы түйткілмен байланыстырдым. Байқасаңыз, қай сала болмасын, тіл, дін мен діл мәселелеріне жанашыр боп жүрген негізінен журналистер. Бірақ бұл қайдан шыққан уайым және мұның арты неге апарады? Осы сауалға жауап іздеу мақсатында магистрлік жұмысымды «Блогосферадағы журналист және журналист емес блогшылардың қазақ тілі мәселесін көтерудегі қандай айырмашылығы бар?» деген сұраққа жауап іздедім. Менің статистикалық талдауым нәтиже көрсетті. Бұл – алаңдаушылық туғызатын нәтиже. Себебі қазақ тілі мәселесін көтеретін агрессивті әрі эмоционалды топ — журналистер боп шықты. Бұл салыстырмалы талдама, яғни, журналис емес азаматтарға қарағанда журналистер эмоцияға көп салынады. Бірақ журналист емес және журналист азаматтардың басты ұқсастығы – олардың қазақ тілінің болашағына байланысты оптимистік көзқараста болуы. Ақпараттық салада журналистердің дауысы басым болғандықтан, қазақ тілі мәселесі де сырт көзге агрессивті түрде жүргізіліп жатқандай көрінеді. Сондықтан журналистер сезімге берілмей, агрессияға бой алдырмай, салиқалы сараптамалық материалдар жазғаны дұрыс. Мұның бір себебі – журналистерге кәсіби біліктілік жетіспей жатқан сияқты. Менің мақсатым – қазақ журналистикасын дұрыс түсіну және оны ғылыми жаққа бұру.
Шетелде оқығанда, басты түсінгенім – белгілі бір нәрсенің ғылыми негізі болмаса, біздің атқарып жүрген дүниеміздің бәрі де бос әурешілік екен. Сондықтан қазақ журналистикасын зерттейтін медиа коммуникация саласының ғылыми негізі қалануы керек. Егер ол қаланбаса, біз бөгде елдердің ғылыми негізіне кіріптар боламыз. Ғылыми мақала жазу барысында байқағаным, 90-жылдардың басында Израиль, Германиядан Қазақстанға көптеген еврей ғалымдары келіп, зерттеулер жүргізген. Олардың көбісі «елдегі ұлтаралық жағдай қиын, трайбализм негізінде шайқас болып, қазақ тілі өлуі мүмкін» дегендей кері болжам жасаған. Өкінішке қарай, шетелдік ғалымдар сондай тұжырым жасаған соң, ғылым әлемінде де сондай кері тұжырым қалыптасады. Өкініштісі, біз оларға «жоқ, бұл олай емес» деп өз ғалымдарымыздың зерттеулерімен әлемдік деңгейде жауап бере алмай келеміз. Екінші мәселе – Қазақстандағы БАҚ-тар жайына да «Freedom House» сияқты шетелдік халықаралық ұйымдар тоқталып жүр. Бірақ олардың методологиясы бізге мүлдем келмейді. «Қазақстанда сөз бостандығы жоқ» деген пікірді де солар қалыптастырған. Неге? Өйткені олардың методологиясы, ғылымы біздікінен жоғары боп тұр. Сондықтан бізге де сол ғылым саласын дамытып, өз тұжырымдарымызға ғылыми негіз жасауға атсалысуымыз керек. Ғылыми негіз болмайынша, бізге басқалар баға береді, солардың пікірінің жетегінде кетеміз.

— Асхат, сіздіңше, қазақ журналистикасында өсу байқала ма?

— Сөз жоқ, жиырма жылдың ішінде қазақ журналистикасы өсті. Жиырма жыл бұрынғы газетті ашып, ондағы мақаланың тақырыбы мен қазіргі газеттердің тақырыбын салыстыратын болсақ, айырмашылық бар. Қазір қазақ журналистикасы интернетке көшіп жатыр, ал оны ілгерілеу деп түсіну керек. Әдетте кейбіреулер шетелмен салыстырғанды қалайды, мен өз басым оны дұрыс емес дер едім. Қазақстандағы жағдай мен Американың медиа нарығы жер мен көктей. Салыстыруға мүлдем келмейді. Себебі Қазақстан неокеңестік медиа дәуірде қалып қойды. Ал Америка коммерциялық медиа жағдайында отыр. Сондықтан бұл жерде медианың түрлері басқаша екенін ескеру керек. Мәселен, Қазақстандағы журналистиканың өзі екіге бөлінеді: қазақ тілді және орыс тілді. Яғни Қазақстанда Ресей журналистикасының ықпалы зор болып тұр. Егер журналистиканы тұтас бір интитут ретінде қарайтын болса, бұл салада білім беру мәселесі дұрыс жолға қойылғаны ләзім. Жоғары оқу орнында журналист немесе экономист, заңгер мамандығын оқыту барысында бүгінгі нарықтың жағдайы ескерілу керек. Өйткені, осындай мамандықпен білім алып шыққандар алған білімін жұмыс орнында қолдана алмайды. Себебі оқытқан кезде нарықтың өзгерісі ескерілмеген. Журналистикада да осы мәселе бар деп ойлаймын.

— Осыдан бір-екі жыл бұрын «Мінбер» журналистерді қолдау орталығында семинар-тренингтер өткізуді қолға алған едіңіздер. Сіздер күткендей нәтиже болды ма?
— Енді біз күткендей жүз пайыз болмаса да, нәтижесі болды. Басты мақсат — қазақ журналистеріне жаңа медиа технологияны орыс тілді журналистерінен ертерек түсіндіріп үйрету еді. Жаңа медиа туралы ақпарат орыс тілінде де, ағылшын тілінде де бар. Ал, қазақ тілінде жоқ. Бұл саладан қазақ журналистері кенже қалып қоймасын, бұл жүрісті де біле берсін, ертерек қамдана берсін деген оймен қолға алған едік. Биылдан бастап мемлекеттік тілде конвергентті журналистиканы өту қалыптасты. Міне, осы сәтте біздің тренингке қатысқан журналистер дайын тұр. «Конвергентті журналистика, яғни жаңа медиа, блог деген не, әлеуметтік желіде қалай жұмыс істеу керек» дегенге «Мінбер» тренингіне қатысқан журналистер жауап бере алады деп ойлаймын. Себебі бұл нәрсе қазақ тілінде ешбір жерде оқытылған жоқ. Бұл бірте-бірте қолға алынып келе жатыр. Сол жағы қуантады.
— Сіз еліміздегі алғашқы блоггер ретінде де танымалсыз. Жалпы, Қазақстандағы блогсфераның жағдайы қандай? Бұрынғыдай белсенділік байқала ма?
— Бұл жерде айта кететін бір нәрсе бар: жалпы қазақша блогты жасаған мен емес. Оны Моңғолия, Қытайда тұратын қандастарымыз бірінші болып қолға алды деп айтуға болады. Ал, мені Қазақстанда блогтың не екенін, қазақша блогты насихаттағандардың бірі десеңіз болады. Жалпы бізде жаңа медиа, ақпараттық технология туралы сауаттылық әлі де төмен. Сондықтан да, жаңа медианы ұғыну қоғам, бұқара үшін қажет дүние. Бізге енді келе жатыр. Жаңа медиа ағылшын тілінде Америкада бастау алды. Әрине, бұқара халықтың бәрі ағылшынша бірдей сауатты емес, яғни олар орыс тіліне аударылғанын күтеді. Содан кейін ғана бізге келеді. Ал егер ағылшын тілінде сауатты болса ақпараттық технологияны өзімізге бейімдеп алар едік. Ал, блогшы деп кімді танимыз? Мен айтар едім, қазір 2009-2011 жылдардағыдай блогосфера жоқ. Қазір ешкім wordpress платформасына немесе басқаға блог жазбайды. Қазір көпшілік әлеуметтік желілерге көшті. Блогсфераға қарағанда қазір әлеуметтік желілердің дәуірі дүрілдеп тұр. Facebook, twitter-де отыр. Бұрынғыдай блоггерлік қозғалыс ретінде бәсеңдеді. Бұл — әлемдік тренд. Дүниежүзінде осы жағдай. Иә, блогсфера белгілі бір деңгейге көтерілді. Қазір төмендеп бара жатыр. Есесіне, бізде жаңа медиа қазақ тілді күшке ие бола бастады. Facebook-та көтерілген тақырыптар: Skat әуе компаниясының мемлекеттік тілге қатысты дауы немесе әнші Қайрат Нұртастың айналасындағы шу фейсбукшылар арасында қызу қолдау тапты. Осының себебінен бұл мәселелер меммлекеттік деңгейде қарастырыла бастады. Бұл дегеніміз интернетте қазақ тілді қолданушылардың әлеуеті артып отырғанын көрсетеді.
— Шымкентте өткен techXshymkent конференциясы көпшілік күткендей болды деп ойлайсыз ба?
— Қаймана қазақ қоныстанған Шымкентте осындай шараның болуы заңдылық. Күтілген дүние. Қазақи дүниенің бәрі осы өңірден шығуы керек деп ойлаймын. Біріншіден Оңтүстік Қазақстанда шараны ұйымдастыру белгілі бір деңгейде жеңіл. Астана, Алматымен салыстырғанда залды жалға алу, қонақ үй, жол шығындарын ескеретін болсақ, тиімдірек. Екіншіден бұл өңір – қазақ тілді орта. Шараның осы жерде өткені қуантады. Конференция көпшілік күткен деңгейде болмағанның өзінде қазақ интернетінің басы-қасында жүргендер арасында өзара ынтымақтастық қалыптасады, байланыс нығая түседі, ақпарат алмасады, маңызды жобалар туындайды. Түбінде мұндай шараларды өткізе беру өз жемісін береді.
— Конференцияда «Жаңа медиа қоғамға қалай көмектеседі?» деген тақырыпта шетелде қолданылып жатқан бірқатар жобаларды ұсындыңыз. Бұл бізге қашан келеді?
— Бізге жаңа медиа сауаттылық жаппай бұқаралық сипат алған кезде келеді…Өздеріңіз байқадыңыздар, жобаға адамдар өздері үйінде отырып интернетке кіріп, қатысып отырады. Мәселен, қылмыс қай жерде көп орын алады? Интернеттегі платформаға кіріп, адамдар қылмыс орын алған ауданды белгілеп отырады. Егер ол жерде орын алған қылмыс көбейіп кететін болса, сол аудандағы үйлерге деген сұраныс та төмендей түседі. Міне, бұл жаңа медианың көмегі. Егер Шымкентте тұрғындар «Қай дүкенде нан арзан?» деген сайт жасайтын болса, тұрғындар өздері сол сайтқа кіре алатындай етіп жасап қою керек. Және оны картаға қалай орналастыру қажет екенінде өздері түсіну керек. «Мына дүкенде арзан, мына дүкенде жеңілдік бар екен» деп белгілеп оытыра алады. Ең алдымен бұған келу үшін жаңа медиалық сауаттылық керек.
— Қазір қазақша сайттардың белсенділігі қай деңгейде тұр?
— Соңғы зерттеулер бойынша Қазақстандағы қазақша сайттардың үлесі жүз пайыздан 7 пайызды құрайды. Оның көп бөлігі орыс тілді, қалғаны аралас тілдер. Бұл тек нүкте kz доменіндегі сайттардың көрсеткіші. Бұдан бөлек нүкте com доменінде тіркелгендері бар. Бұл жерде біз Қазақстанда тіркелген жалпы сайттарды есепке аламыз ба, әлде қазақша контент ұсынатын сайттарды айтамыз ба? Осы жағын да ескеру керек. Жалпы контент ұсынатын сайттарды айтар болсақ, онда белгілі бір деңгейге жеттік. Ал, контент сапасы қандай, бізге жеткілікті ақпарат беріп отыр ма, ол бөлек қозғалатын әңгіме.
— Елге келгеннен кейін «осыны қолға алуым керек» деген жоспарларыңыз болды ма?
— Мен қазір нақты бір жерде жұмыс істемеймін, яғни фрилансермін. Мен ғылыми зерттеулермен айналысқым келеді, алайда оған кім қаржы төлейді, мәселенің осы жағы шешілмеген. Сондықтан да, шетелден білім алып келген мамандар қазақ қоғамына қажет деп ойлаймын. Бірақ, олардың бәріне қаржылай қолдау болмаса, белгілі бір ғылыми орта болмаса қиын. «Жалғыздың үні шықпайды». Шетелден білім алып келген мен ғана емес. Мен сияқты мамандар көп. Әйткенмен, алған білімімнің қазаққа пайдасы тисе екен деп ойлаймын. Білім – аманат. Білім алсаң оны бөлісуге тиіссің, әйтпесе ол да сұралады. Осылай мені шақырады, келемін, білімді көпшілікпен бөлісемін. Өйткені, оның маған аманат екенін түсінемін.
— Әңгімеңізге рахмет!Сұхбаттасқан Раушан МАХЫМОВА.