Қазіргі заманда білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыларға дайын білімді беру емес, олардың ойлау қабілетін дамыту, өз бетінше шешім қабылдауға, талдауға жəне жаңа идеялар ұсынуға
үйрету. Осы тұрғыдан алғанда, интерактивті əдістер сыни жəне креативті ойлауды қалыптастырудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Интерактивті оқыту – оқушы мен мұғалім
арасындағы өзара əрекетке, серіктестікке жəне бірлескен іс-əрекетке негізделген заманауи педагогикалық тəсіл. Бұл əдіс оқушыны білім
алудың белсенді субъектісіне айналдырып, оның шығармашылық əлеуетін ашады. Интерактивті əдістердің негізгі ерекшелігі –
білім алушылардың бір-бірімен жəне мұғаліммен үнемі байланыста болуы, пікір алмасуы жəне ортақ шешім іздеуі. Мұндай ортада оқушының ойлау қабілеті еркін дамиды, себебі ол тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушы рөлін атқарады. Сабақ барысында түрлі диалогтар, пікірталастар, топтық жəне жұптық жұмыстар, жобалық тапсырмалар мен ойын элементтері арқылы оқушылар нақты мəселені шешуге бағытталады. Бұл процесте əр оқушының
пікірін айтуына, өз ойын дəлелдеуге жəне өзгелердің пікірінтыңдауға мүмкіндігі бар. Осылайша, интерактивті əдістер оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын, яғни ақпаратты талдау, салыстыру, қорытынды жасау жəне дəлелдеу қабілетін
дамытады. Сыни ойлау – бұл тек сын айту емес, кез келген ақпаратты жан-жақты қарастырып, оның мəнін түсініп, логикалық тұрғыда бағалау қабілеті. Интерактивті əдістер осы қабілетті дамытудың негізгі құралы болып табылады, себебі олар оқушыларды өз көзқарасын қалыптастыруға, дəлел келтіруге жəне шешім қабылдауға үйретеді.Мысалы, “Миға шабуыл” əдісінде оқушылар берілген тақырып бойынша мүмкіндігінше көп идея
ұсынады, содан кейін оларды талдап, ең тиімдісін таңдайды. Бұл əдіс креативті ойлауды да, сыни ойлауды да қатар дамытады. Сондай-ақ “INSERT”, “Венн диаграммасы”, “Кластер” сияқты əдістер оқушылардың ақпаратпен жұмыс істеу дағдысын қалыптастырады. Мұндай тəсілдер баланың ойлау
жүйесін құрылымдауға, деректерді талдауға жəне
олардың арасындағы байланыстарды анықтауға
мүмкіндік береді. Креативті ойлау – қазіргі қоғамның ең қажетті
дағдыларының бірі. Ол адамның жаңаша ойлап,
жаңа идеялар тудыру, проблеманы дəстүрлі емес жолмен шешу қабіле т імен сипат т алады. Интерактивті əдістердің креативті ойлауға əсері зор, себебі олар оқушының еркіндігін, қиялын жəне
бастамашылдығын дамытады. Мысалы, “Рөлдік ойындар” немесе “Ситуациялық тапсырмалар” əдісі арқылы оқушылар өздерін өмірлік жағдайларда елестетіп, түрлі шешім нұсқаларын ұсынады. Бұл о л а р д ы ң о й ұ ш қ ы р л ы ғ ы н а р т т ы р ы п ,шығармашылық қабілеттерін ашады. Ал “Жобалық əдіс” оқушыларды нақты проблеманы зерттеп, оны шешудің инновациялық жолдарын іздеуге бағыттайды. Мұндай жұмыстарда оқушылар ақпаратты жинайды, талдайды, жаңа өнім жасайды – бұл креативті ойлаудың ең жоғарғы көрінісі. Интерактивті əдістердің тағы бір артықшылығы
– олар оқушыларды топтық жұмысқа бейімдейді. Топпен жұмыс істеу барысында əрбір оқушы өз пікірін ортаға салып, өзгелердің идеяларын тыңдайды, пікірталас жүргізеді, ортақ шешімге
келеді. Бұл үдеріс бір жағынан, ұжымдық жауапкершілікті қалыптастырса, екінші жағынан, əр оқушының жеке ойлау стилін дамытады. Мысалы, “Аквариум”, “Дөңгелек үстел”, “Пікірлер ағашы” сияқты əдістерде оқушылар бір мəселе төңірегінде
талдау жүргізіп, дəлелдер келтіреді. Мұндай тапсырмалар баланы тек логикалық тұрғыдан ойлауға ғана емес, өз пікірін мəдениетті түрде жеткізуге де үйретеді. Интерактивті оқыту барысында мұғалімнің рөлі өзгереді: ол енді білім беруші емес, бағыт беруші
жəне кеңесші қызметін атқарады. Мұғалім сабақтың ма змұнын ұйымда с тырып, оқушылардың белсенділігін арттыру үшін жағдай жасайды. Ол ақпаратты дайын күйінде бермейді, керісінше
оқушыны өз бетімен ізденуге, сұрақ қоюға, ойлануға
итермелейді. Мұндай тəсіл оқушылардың танымдық белсенділігін арттырады, ал бұл өз кезегінде олардың ойлау мəдениетін жетілдіреді. Мұғалім əрбір баланың пікірін бағалап, оны ынталандырып отырса, оқушы өзін еркін сезінеді жəне өз идеясын
ұсынудан қорықпайды. Интерактивті əдістерді тиімді қолдану үшін
мұғалім сабақтың құрылымын дұрыс жоспарлауы т и і с . Са б а қ тың б а сын д а о қ ушыл а рдың қызығушылығын ояту, жаңа идеяларға бағыттау мақсатында “Миға шабуыл”, “Ассоциациялар
тізбегі” сияқты əдістер тиімді. Негізгі бөлімде “Пікірталас”, “Кейс-стади”, “Жобалық жұмыс” сияқты əдістер арқылы оқушылардың талдау, салыстыру жəне шешім қабылдау қабілеттері
дамиды. Ал сабақты қорытындылау кезеңінде“Рефлексиялық шеңбер”, “Бес жолды өлең”,“Синквейн” əдістерін қолдану арқылы оқушылар өзойын жинақтап, өзін-өзі бағалауға үйренеді.
Осылайша, интерактивті əдістер сабақтың əркезеңінде оқушылардың ойлау дағдыларын
дамытудың қуатты құралы бола алады. Интерактивті əдістердің тағы бір маңыздынəтижесі – оқушылардың ақпараттық жəне цифрлық
сауаттылығын арттыру. Қазіргі білім беру кеңістігінде ақпарат ағыны өте мол, ал оны іріктеу мен талдау – сыни ойлаудың басты шарты. Мұғалімсабақта онлайн-платформалар мен цифрлыққұралдарды (Padlet, Kahoot, Mentimeter, GoogleForms жəне т.б.) қолдану арқылы оқушылардыңцифрлық ортада өз ойын білдіруіне мүмкіндік жасайалады. Бұл құралдар бір жағынан, сабақтыңқызықтылығын арттырса, екінші жағынан,оқушыларды жылдам ойлауға жəне нақты жауапберуге жаттықтырады. Интерактивті əдістердің көмегімен сыни жəне креативті ойлау тек сабақ шеңберінде ғана емес, оқушының өмірлік дағдысына айналады. Оқушылар өз ойын еркін жеткізіп, дəлелдей алғанда, олар өз
пікірін өмірде де қорғауға, түрлі жағдайларда дұрыс
шешім қабылдауға бейімделеді. Ал креативті ойлауға үйренген бала жаңа идеялар ұсынуға, қиындықтарды шығармашылықпен шешуге
қабілетті болады. Мұндай тұлғалар қоғамда белсенді позиция ұстанып, жаңашылдыққа ұмтылады. Интерактивті əдістер арқылы оқыту – бұл тек педагогикалық тəсіл ғана емес, сонымен қатар
оқушының тұлғалық дамуына бағытталған заманауи жүйе. Мұндай əдістер оқушылардың тек білімін ғана емес, олардың мінез-құлқын, қарым-қатынас мəдениетін, ынтымақтастық пен жауапкершілігін де
қалыптастырады. Интерактивті оқыту барысында оқушылар өзара пікір алмасу арқылы жаңа идеялар тудырады, əртүрлі көзқарастарды салыстырады, ортақ шешім қабылдауға дағдыланады. Бұл –
олардың əлеуметтік жəне эмоционалдық интеллектісін дамытудың ең тиімді жолдарының бірі. Сыни жəне креативті ойлау қабілеттері бір- бірімен тығыз байланысты. Сыни ойлау – ақпаратты талдап, дəлелмен қабылдауға, жалған мен шынның арасын ажыратуға мүмкіндік берсе, креативті ойлау – сол ақпаратты жаңа идеяға, жаңашыл шешімге айналдырады. Мұғалім осы екі бағытты сабақта
қатар дамытқанда, оқушының ойлау мəдениеті қалыптасады. Мысалы, мұғалім оқушыларға бір мəселені ұсынып, оны талдау арқылы шешуді тапсырады. Оқушылар мəселенің мəнін анықтап,
себептерін талдайды, шешім нұсқаларын ұсынады, олардың тиімділігін салыстырады жəне өз пікірін қорғайды. Осындай тапсырмалар сыни ойлауды белсендірсе, сонымен қатар креативті шешім табуға мүмкіндік береді. Интерактивті əдістердің тағы бір артықшылығы – оқушылардың мотивациясын арттыруында. Сабақ
барысында оқушылардың қызығушылығын сақтау – мұғалім үшін маңызды міндет. Егер сабақ барысында оқушы тек тыңдаушы болса, оның зейіні тез бөлінеді. Ал интерактивті сабақта əр оқушы
белсенді қатысушыға айналады: пікір айтады, сұрақ қояды, тапсырма орындайды, өз ойын дəлелдейді. Мұндай ортада бала өзін қажет, маңызды тұлға ретінде сезінеді. Осы сезім оның оқу іс-əрекетіне деген ынтасын күшейтіп, танымдық белсенділігін
арттырады. Көптеген зерттеулер интерактивті əдістердің
оқушылардың есте сақтау, логикалық ойлау жəне тілдік қабілеттерін дамытуға оң əсер ететінін дəлелдеген. Мысалы, оқушылар бір тақырыпты өзара талқылау немесе топтық ойын арқылы
меңгерсе, бұл ақпарат олардың есінде əлдеқайда ұзақ сақталады. Себебі олар бұл білімді тек тыңдап емес, өз тəжірибесі арқылы меңгереді. Ал тəжірибелік əрекет – есте сақтаудың ең сенімді
құралы. Мұндай тəсіл арқылы алынған білім өмірде
қолдануға ыңғайлы əрі мағыналы болады. Интерактивті сабақтарда мұғалім оқушылардың жеке ерекшеліктерін де ескеруге мүмкіндік алады. Əр бала өзіндік ойлау стиліне, қызығушылығына,
қарым-қатынас ерекшелігіне ие. Интерактивті əдістер осы айырмашылықтарды біріктіріп, барлығына тең мүмкіндік береді. Топтық жұмыс барысында баяу ойлайтын оқушы өзіне қажетті
уақыт алады, ал жылдам ойлайтын бала өз идеясын бірден бөліседі. Осылайша, əркім өз қабілетіне сай үлес қосады. Мұндай тəсіл “жарысу” емес, “бірлесе үйрену” қағидатына негізделеді, ал бұл — білім беру үдерісін гуманизациялаудың маңызды көрінісі.
Сабақта қолданылатын интерактивті əдістердің тиімділігін арттыру үшін мұғалімнің сабақ құрылымын дұрыс жоспарлауы маңызды. Əрбір əдіс сабақтың белгілі бір кезеңіне сəйкес келуі тиіс: кіріспеде қызығушылық ояту, негізгі бөлімде талдау жəне ізденіс, қорытындыда рефлексия жəне бағалау. Мысалы, сабақ басында “Ой шақыру”, “Түйінді сөз” сияқты əдістерді қолдануға болады. Бұл əдістер оқушылардың назарын шоғырландырып, жаңа тақырыпқа ойша дайындық жасауға көмектеседі. Ал сабақтың ортасында “Бес сұрақ”, “Кластер”, “Рөлдік ойын”, “Кейс-талдау”, “Сократтық сұхбат” сияқты əдістер арқылы негізгі идеяны зерттеу жүзеге асады.
Сабақ соңында “Бес саусақ”, “Блоб ағашы”, “Сұрақ- жауап шеңбері” сияқты рефлексия əдістерін қолдану оқушылардың өз оқу процесін бағалауына мүмкіндік береді. Креативті ойлауды дамыту үшін мұғалім тапсырмаларды стандартты форматтан тыс құруы
қажет. Мысалы, бір мəтінді талдағанда тек сұраққа жауап беріп қоймай, “Егер мен кейіпкердің орнында болсам не істер едім?”, “Бұл оқиға қазіргі өмірде қалай көрінуі мүмкін?”, “Басқаша шешім бар ма?” сияқты сұрақтар қою керек. Мұндай тапсырмалар оқушыны еркін ойлауға, болжам жасауға жəне түрлі шешім ұсынуға үйретеді. Ал бұл өз кезегінде шығармашылық пен инновациялық көзқарастың
негізін қалайды.
Режепова Ғалия Сапарғалиқызы, Бастауыш сынып мұғалімі